Nasıl bir paylaşım?
                                  
Kapsamlı müzakereler nihayet 11 Eylül günü başladı ve ilk olarak Yönetim (hükümet şekli) ve İktidar Paylaşımı konusu masaya yatırıldı. Doğrusu, görüşmelere bu konudan başlamak isabetli oldu. Çünkü nasıl bir devlet ve yönetim şekli istendiği konusunda anlaşmaya varılmadan, diğer konularda ilerleme sağlanması mümkün değildir.

Bilindiği gibi, kapsamlı görüşmelerin başlamasından önce liderler özellikle bu konuda bir takım ilke kararları aldılar ve bu kararları da 23 Mayıs ve 1 Temmuz açıklamalarıyla kamuoyuna duyurdular. Buna göre, federal bir devlet ortaya çıkacak, federal devletin eşit statüye sahip iki oluşturucu devleti olacak ve bu devlet Güvenlik Konseyi’nin tanımladığı anlamda siyasi eşitlik ilkesini içerecek. Tek uluslararası kişiliği, tek egemenliği ve tek vatandaşlığı (milliyet anlamında) olacak.

Yukarıdaki kavramlar kümesine bakınca, epeyce yol kat edildiği söylenebilir. Yine de, iş bu kavramların içini doldurmaya gelince, yoğun tartışmaların yaşanacağı kaçınılmaz görünüyor.

Öncelikle “siyasi eşitlik” ilkesine göz atalım ve hemen belirtelim ki, Güvenlik Konseyi kararlarında tanımlandığı şekliyle siyasi eşitlik “sayısal (matematiksel) eşitlik” anlamına gelmiyor. Toplumların karar alma süreçlerine “etkin biçimde katılımı” olarak tanımlanıyor. Bu da, karar alma süreçlerine ve organlarına eşit sayıda katılımdan çok, toplumların ayrı ayrı siyasi iradelerinin bu süreçlere ve organlara yansıması demek oluyor. Federal devletlerde başka türlü olması zaten mümkün değildir. Dolayısıyla müzakere sürecinde bu noktanın, yani siyasi eşitliğin ne anlama geldiği konusunun büyük bir sorun yaratması beklenmiyor. Burada ortaya çıkacak olan sorunlar, siyasi eşitliğin nasıl hayata geçirileceği yönünde olabilir. Örneğin, Kıbrıs Rum tarafı Başkan ve Başkan Yardımcılığı fikrini ön plana çıkarırken, Kıbrıs Türk tarafı Devlet Konseyi fikrine daha yatkın görünüyor.

Bir diğer önemli nokta, Federal devletlerin temel özelliği olan iktidarın İki Yönetim Düzeyi arasında bölünmesidir. Kısaca, Federal devlet ile Federe devletlere (oluşturucu devletlere) bırakılacak olan yetkiler konusudur. Burada merkezi güçlü federal devlet anlayışı ile merkezi zayıf federal devlet anlayışları karşı karşıya geliyor. Kıbrıs Türk tarafı merkezi devlete mümkün olduğunca az yetki tanımak isterken, Kıbrıs Rum tarafı federal devleti daha geniş yetkilerle donatmak istiyor. Yetki kapsamları konusunda her ne kadar farklı ülkelerde farklı uygulamalar yapılsa da, Dış İlişkiler ve Ulusal Savunma konularında Federal yönetimin yetkili kılınması Federasyonu Konfederasyondan ayıran temel özelliklerden biridir. Çünkü federal devlette genel bir eğilim olarak federe yönetimlerin uluslararası kişiliği yoktur. Nerede kaldı ki, Kıbrıs’ta Federasyonun tek uluslararası kişiliği olacağı konusunda mutabakat sağlanmıştır. 

Oluşturucu devletlerin eşit statüsü de tartışma konusu olabilir. Öncelikle, Federal devletlerde iktidarın iki düzey (ulusal ve ulusaltı, ya da federal ve federe düzeyler) arasında paylaştırılmasının temel bir ilke olduğunu yeniden belirtelim. Ayrıca bir noktanın daha altını çizmekte yarar vardır: Federasyon, onu oluşturan federal devlet ve federe devletlerin toplamından oluşur ve federe devletler bir birleriyle eşit oldukları gibi, federal devletten de kendi yetki alanları kapsamında bağımsızdırlar. Hiç bir yönetim düzeyi, ister federal yönetim, isterse federe yönetimler olsun, diğer yönetim düzeylerinden daha üstün değildir. Üstün olan tek düzey, federal ve federe yönetimlerin yetkilerini aldıkları Federal Anayasadır.

Burada hemen belirtelim ki, çağdaş bir federal devlet üçüncü bir yönetim düzeyini de dikkate almalı ve Yerel Yönetimlerin faaliyetlerini hesaba katmalıdır. Bu noktada önemli olan federal, federe ve yerel yönetimlerin ortak bir kaderi paylaştıkları bilinci içinde hareket etmeleri ve uyumlu bir işbirliği sergileyerek kaos ortamının doğmasını engellemeleridir.    

Federal devletlerde özellikle yetki uyuşmazlıklarından kaynaklanan krizleri çözmek için bir mekanizmanın kurulması kaçınılmazdır. Nihai karar verme yetkisine sahip olan bu kurum, genellikle federal düzeyde kurulan bir yargı organıdır. Kıbrıs’ta tarafların bu noktada da farklı düşündükleri söylenebilir. Örneğin, Kıbrıs Rum toplumunun kriz çözücü yargı organı içinde yabancıların yer almasını hiç bir surette istemediği biliniyor. Benzer biçimde, Yunanistan ve Türkiye’den üyelere de karşı çıkıyor ve sorunun “Kıbrıslılar” tarafından çözülmesini istiyor. Burada önemli olan Tarafsızlık ilkesinin temel mesele olduğu göz önünde tutularak bir çözümün üretilmesidir.   

Tek Vatandaşlık konusuna gelince, Milliyet anlamında vatandaşlık elbette tek olacaktır. Yani, federal devletin bütün yurttaşları aynı pasaportu ve nüfus cüzdanını kullanacaktır ve federal devlete bağlı olacaklardır. Ancak federal düzenlerde çifte vatandaşlık sisteminin kaçınılmaz olduğu da unutulmamalıdır. Bireyler, hem federal yönetime hem de federe yönetimlere yurttaşlık bağı ile bağlı olurlar.  

Asıl Sorun Ne Yapılmak İstendiği Değil, Nasıl Yapılacağıdır

Görüleceği gibi, temel ilkelerde mutabakat sağlanmış olmasına karşın, bu ilkeleri hayata geçirme konusunda farklı yaklaşımlar söz konusudur. Yine de bu görüş ayrılıklarının giderilebilir görüş ayrılıkları olduğu söylenebilir. Dolayısıyla asıl sorun, ortaya çıkacak olan devlette yönetim şekli ve yetki paylaşımından çok, bu devletin nasıl ortaya çıkacağıdır. Uygulama konusunda görüş birliği sağlandıktan sonra, ki önümüzdeki haftalarda bu sağlanabilir, tarafların tıkanacağı nokta Federal Kıbrıs Cumhuriyeti’nin nasıl ve hangi yöntemle ortaya çıkacağıdır. Kıbrıs Türk tarafı “Bakire doğumu” yöntemini benimserken, Kıbrıs Rum tarafı Kıbrıs Cumhuriyeti’nin dönüştürülmesi yönteminde ısrarlı olacağa benziyor. Asıl tıkanma noktası da galiba bu aşamada ortaya çıkacak...