Türk modernleşme hareketinin doruğu: Cumhuriyet

loading
3 Haziran, Çarşamba
£

8.49

7.56

$

6.74

KÖR GÖZE PARMAK

Doç. Dr. N. BERATLI
nazim.beratli@kibrispostasi.com
Doç. Dr. N. BERATLI
A- A A+

Türk modernleşme hareketinin doruğu: Cumhuriyet

Daha 1903'te Kahire'de yayınlanan Türk Dergisi'nde, Yusukçura!nın kaleminden çıkmış bir makale yayınlanır: Üç Tarz-ı Siyaset…

Düşünsel olarak, nerdeyse ll. Mahmut'tan ve belki de lll.Selim'den beri devam eden arayışın bir sonucu olan bu makale, sonradan "Türkçülük'ün Manifestosu" diye anıldı. Akçura, Istanbul'da tozu dumana katan "Osmanlıcılık-İslâmcılık" tartışmasına, ta Kahire'den "Türkçülük" diye bir çözüm önermekteydi! Ulusçuluk'un Türk fikir dünyasında adı konularak savunulduğu ilk örnek olan bu makalenin yazarı, bir Osmanlı değil; Kazan'lı bir Tatar'dı! Zaten bundan dolayı, 1912'ye kadar, bu düşünceye, Dersaadet'te "Tatar'ların uydurması" diyen çok oldu! Önceleri, çarlık ordusunda bir subay olan, Paris'te siyaset bilimi okumuş Akçura (Akçurin) Kazan'lı zengin bir Tatar ailesinden geliyordu. Paris sonrası geldiği İstanbul'da söyleyeceklerini dile getirmesinin çok zor ve hatta yasak olduğunu kavraması üzerine, Kahire'de yayınlanan o dergiyi seçmek zorunda kalmıştı!

Türk ulusçuluğu fikrinin bayrağı, 1907'ye gelirken, Bakü'de yükselir! Yayın hayatına Tiflis'te başlamış bir dergi, Füyuzat; Tevhid-i Tedrisat, Latin Alfabesi'ne geçiş, Tesettür'ün kaldırılması, kadınların eşitliği, eğitimde modernleşme gibi ilkeleri ortaya atarken, daha önceden, Kırım'da hayata geçirilen, İsmail Gaspıralı'nın Cedid hareketinden esintiler dile getirir. Yazı kurulunda, Akçura, Ahmet Babaoğlu ve Lefkoşalı Ahmet Raik Bey'i hemen hatırlıyorum da Gaspıralı galiba artık hayatta değildi! Fethali Ahondov'dan da emin değilim… Sovyet zamanından sonra derginin koleksiyonunun bulunduğunu biliyorum. Bakü'de Türkiyyat Enstitüsü'nde bulunuyor. Latin alfabesine transkripsiyonu bitti mi, haberdar değilim…

Niyazi Berkes, İstanbul'da ulusçuluk fikrinin, 1912'de Selânik de elden gittikten sonra ön aldığını anlatır. Falih Rıfkı Atay da Zeytin Dağı'nda, 1915'te savaşa katılmak üzere askere giderken, henüz ulusçuluk'a teşne olmadığını yazar… Ama öte yanan, Dr.Rıza Tevfik'in anılarında daha üsteğmen iken Mustafa Kemal "Efendi"nin kendisine gönderdiği bir kartvizit'ten bahsedilir: Latin alfabesi ile yazılmış! Enver Paşa'nın da Latin alfabesi ile yazılmış mektupları vardır, bazıları yayınlandı… Cumhuriyetçilik'e gelince: Fransız İhtilâli'nden beri, Avrupa'nın bütüm devrimcilerinin düşüncesiydi, saltanattan kurtulmak fikri! Türkiye'den çok önce, Rusya'da Narodnikler bunu savunmuşlardır örneğin! Bolşevikler'in Çar ailesini katletmesinin altında yatan da buydu.

Öyle anlaşılıyor ki Balkan Savaşı yenilgisi sonrası İstanbul'da ön alan ulusçuluk düşüncesinin, dayandığı geniş bir fikriyat; zaten önceden yazılmıştır! Ziya Gökalp, Türkçülüğün Esasları'nı hangi tarihte yayınladı, şimdi bilemiyorum ama Akçura'nın sonradan TBMM'de Kars milletvekili ve Çalışma Bakanı olarak görev yaptığı, Atatürk'ün de danışmanı olduğu, bir sır değil! İttihat iktidarı esnasında, İstanbul'a yerleşip, Türk Yurdu dergisinde yazdığı yazılara ulaşmak da mümkün… Ağaoğlu Ahmet de Ankara'da Matbuat Umum Müdürü idi… Yani, ulusçuluk fikrini ortaya atan kadro; uygulama esnasında Atatürk'ün yanındaydı dersek, yalan söylemiş olmayız…

Osmanlı İmparatorluğu'nun 1699'da ilk defa toprak kaybetmesinden sonra başlayan, 1774 Küçük Kaynarca Anlaşması'ndan sonra yer yer militan özellikler gösteren, önce Genç Osmanlılar, sonra Jöntürkler ve İttihat ve Terakki ara konaklarından geçen Türk Modernleşme Tarihi'nin doruğu, Cumhuriyet'in ilânıdır…

Mustafa Kemal Paşa'nın, "Atatürk" olmasının nedeni de birkaç yüz yıllık bu arayışı, "kuvveden fiile" geçiren adam olmasındandır. Ne beyaz leblebi sevmesi, ne de mavi gözlü olmasından değil…

banner

Yorumlar

Dikkat! Suç teşkil edecek, yasadışı, tehditkar, rahatsız edici, hakaret ve küfür içeren, aşağılayıcı, küçük düşürücü, kaba, müstehcen, ahlaka aykırı, kişilik haklarına zarar verici ya da benzeri niteliklerde içeriklerden doğan her türlü mali, hukuki, cezai, idari sorumluluk içeriği gönderen Üye/Üyeler’e aittir.