DAÜ İletişim Fakültesi Dekanı İrvan yazdı: "Gazeteci kimdir?"

"Habertürk gazetesi yazarı değerli gazeteci Umur Talu, Türkiye'de yayımlanan haftalık haber dergisi Aksiyon'a verdiği röportajda, gazeteciliğin ne olması gerektiği konusunda ders alınması gereken şeyler söyledi. Ben de bu yazıda, hem Umur Talu'nun yaptığı değerlendirmelerden hem de kendi birikimlerimden hareketle gazeteciliği genel hatlarıyla tanımlamaya girişeceğim.

1. Gazetecilik, doğruyu söyleme mesleğidir. Bu, benim en sevdiğim gazetecilik tanımı doğrusu. Bu tanımı sanırım, değerli gazeteci dostum Doç.Dr. Doğan Tılıç'tan duymuştum. Gazeteciliği en yalın haliyle anlatıyor. Gazeteci doğruyu söyleyip, dokuz köyden kovulacak, ama eğip bükmeyecek, eğilip bükülmeyecek.

2. Gazeteci, "haber olan" değil "haber alan ve veren" kişidir. Zaman zaman gazetecilerin de haber olduğu kötücül durumlar yok değildir. Bunların en vahimi, gazeteci cinayetleridir.

3. Gazetecilik, "görünme mesleği" değil, "görme mesleği"dir. Umur Talu'nun deyişiyle, "Görmek ve göstermek… Ama kendinizi değil; olayları, bilgileri, eleştirileri, tartışmaları, farklı açıları… Farklı açı diye kendiniz, eleştiri diye kendiniz, bilgi diye kendiniz, haber diye kendiniz, aktör diye kendiniz… Çok fazla". Sözün özü, program program gezerek her konuda fikir beyan eden gazeteciler, en çok da mesleğe zarar vermektedirler.

4. Gazeteci, acı çekenleri rahatlatan; rahat içinde olanları korkutan kişidir. Bu sözü, ünlü bir Amerikan gazetecisi, Finley Peter Dunne, yaklaşık 100 yıl önce söylemiş. İngilizcesi şu: "Comfort the afflicted, afflict the comfortable." Yani gazeteciler, iktidarlar karşısında güçsüz, sorunların altında ezilen, çıkış yolu bulamayan, çaresiz insanların sorunlarına odaklanmalı, onların sözcüsü olmalı; güçlüleri, iktidarları rahatsız edecek haberler yapmalıdır. Araştırmacı gazetecilik dediğimiz şey de budur zaten.

5. Gazetecilik, temas ve mesafe mesleğidir. Gazeteci, kaynaklarla kurduğu ilişkide gazeteci olduğunu hatırlamalı ve hatırlatmalıdır. Bu çerçevede, Kıbrıs Türk basınında yaygın bir uygulama olduğu görülen, danışmanlık yapan gazetecilerin durumunu da değerlendirmek gerekir. Bir gazeteci, elbette, bakan, başbakan, cumhurbaşkanı danışmanı olabilir. Ancak, bu durumda gazeteciliğini, görev süresi boyunca askıya alması gerekmez mi? Bence gerekir.

6. Gazeteci, aldığı her bilgiye kuşkuyla yaklaşan, haber atlatayım diye sürat yaparken şarampole uçmayandır. Gazeteci şarampole yuvarlandığında sadece kendisi ya da çalıştığı medya kurumu değil, haber konusu olanlar da zarar görebilmekte veya hiç istenmeyen sorunlar çıkabilmektedir. Ünlü bir gazetecilik deyimi vardır: "Give it first, but give it right", yani "Haberi önce ver, ama doğru ver."

7. Editöryal bağımsızlık, gazeteciliğin özgürce yapılabilmesinin önkoşuludur. Editöryal bağımsızlık, medya kuruluşlarının haber birimlerinde verilen kararların sadece ve sadece gazeteciliğin evrensel ilkeleri çerçevesinde alınması anlamına gelmektedir. Medya kuruluşlarının, siyasal otoriteye, ekonomik güç odaklarına ve hatta medya sahiplerinin çıkarlarına karşı koyarak halkın doğru bilgi edinme hakkını yerine getirebilmeleri için editöryal bağımsızlığa sahip olmaları gerekir. Modern demokrasi ile yönetilen tüm ülkelerde editöryal bağımsızlık, özünde gazeteciliği ve dolayısıyla halkın bilgilenme hakkını korur. Bir medya kuruluşunda neyin, nasıl haber yapılacağını belirleyen temel ölçüt gazetecilik değerleridir. Bunun kararını vermesi gereken kişilerin (editör ve muhabirlerin) evrensel gazetecilik ilkelerinden, etik değerlerden hareket etmeleri beklenir. Editöryal bağımsızlığa karşı yapılacak her türlü müdahale, her şeyden önce gazeteciliğe müdahaledir ve uzun vadede gazeteciliğin toplumu doğru ve eksiksiz bilgilendirme işlevini etkisizleştirir ve medyaya duyulan güveni aşındırır. Bundan sadece medya değil, toplum da zarar görür ve demokrasi sağlıklı biçimde işleyemez.

8. Gazeteci, evrensel gazetecilik ilkelerine aykırı, mesleğe zarar verecek şekilde haber yapmaya zorlandığında bunu reddeden kişidir. Bunu yapmadığında, belirli odakların yönlendirmeleri çerçevesinde kalem oynattığında, ya da iliştirilmiş gazetecilik (embedded journalism) yapmayı içine sindirdiğinde artık, boynuna geçirilmiş esaret prangasıyla dolaşıyor demektir. Sahibi nereye çekerse, oraya gidecektir.

9. Gazeteciden tarafsız olması değil, nesnel olması beklenir. Gazeteci doğrudan yana, barıştan yana, insan haklarından yana taraftır, taraf olması beklenir. Öte yandan, aktardığı enformasyonun tam ve doğru olması anlamında nesnellikten ödün vermeyen kişidir.

10. Gazeteci, yazdığı her haberi ve yazıyı vicdan süzgecinden geçiren kişidir. Acaba, haber dolayısıyla vereceğim zarar, ortaya çıkacak kamu yararından daha mı yüksektir diye soran kişidir gazeteci. Bu ilkeyi, özellikle zanlı konumunda olan kişilere ilişkin haberlerde hatırlamak gerekir.