KKTC 43 yaşında: Kıbrıs Türk halkının devletleşme yolculuğu

Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin ilanının üzerinden 43 yıl geçti. 1960 ortaklık cumhuriyetinden çatışmalara, göçlerden ayrı yönetimlerin kurulmasına uzanan süreç, 15 Kasım 1983’te Cumhuriyet’in ilanıyla yeni bir döneme taşındı. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC), kuruluşunun 43’üncü yıl dönümünü kutluyor. Kıbrıs Türk Federe Meclisi’nin 15 Kasım 1983’te oy birliğiyle kabul ettiği bağımsızlık bildirisi, Kıbrıs Türk halkının siyasi tarihinde yeni bir dönemin başlangıcı oldu.

Cumhuriyet’e uzanan süreçte, 1960’ta kurulan ortaklık düzeninin işlemez hâle gelmesi, toplumlararası çatışmalar, zorunlu göçler ve güvenlik arayışı belirleyici rol oynadı. Kıbrıs Türklerinin temel hizmetleri sürdürebilmek için oluşturduğu yönetimler de bugünkü kurumsal yapının temelini hazırladı.

1960’TA ORTAKLIK CUMHURİYETİ KURULDU

Kıbrıs, 1960 yılında Londra ve Zürih anlaşmaları temelinde kurulan Kıbrıs Cumhuriyeti ile bağımsızlığını kazandı. Türkiye, Yunanistan ve İngiltere’nin garantör olduğu anayasal düzende, Kıbrıslı Türkler ile Kıbrıslı Rumların yönetime katılımı ve siyasi hakları düzenlendi.

Ancak anayasanın uygulanması ve yönetim yetkilerinin paylaşılması konusunda anlaşmazlıklar yaşandı. Cumhurbaşkanı Makarios’un Kasım 1963’te sunduğu 13 maddelik anayasa değişikliği önerisi, Türk tarafınca ortaklık haklarını zayıflatacağı gerekçesiyle reddedildi.

Aralık 1963’te başlayan toplumlararası çatışmaların ardından ortaklık yönetimi fiilen işlemez hâle geldi. Kıbrıs Türk tarafı, kurucu ortağı olduğu devletin yönetiminden silah zoruyla dışlandığını belirterek kendi idari yapılanmasını oluşturdu.

ÇATIŞMALAR, KAYIPLAR VE GÖÇLER

21 Aralık 1963’te başlayan ve Kıbrıs Türk toplumunun hafızasında “Kanlı Noel” olarak yer eden olaylarda can kayıpları yaşandı. Çok sayıda Kıbrıslı Türk, saldırılar ve güvenlik kaygıları nedeniyle yaşadığı yerleri terk etmek zorunda kaldı.

1963–1974 döneminde farklı bölgelerdeki yerleşim alanlarında yaşamını sürdüren Kıbrıslı Türkler; ulaşım, sağlık, eğitim ve ekonomik faaliyetler bakımından ciddi güçlüklerle karşılaştı. Yerinden edilen ailelerin barınması, halkın güvenliğinin sağlanması ve temel hizmetlerin devamı, Türk yönetiminin başlıca sorumlulukları arasında yer aldı.

Bu süreçte oluşturulan Genel Komite’yi, 1967’de kurulan Kıbrıs Geçici Türk Yönetimi izledi. Yapılanma daha sonra Kıbrıs Türk Yönetimi adıyla faaliyetlerini sürdürdü.

1974 DARBESİ VE KIBRIS BARIŞ HAREKÂTI

Yunanistan’daki askerî cuntanın desteklediği, Yunan subayların yönetimindeki Millî Muhafız Ordusu tarafından gerçekleştirilen 15 Temmuz 1974 darbesiyle Makarios yönetimi devrildi. Nikos Sampson yönetimin başına getirildi.

Adanın Yunanistan’a bağlanmasını ifade eden Enosis hedefini taşıyan darbenin ardından Türkiye, Garanti Antlaşması’ndan doğan haklarına dayandığını açıklayarak 20 Temmuz 1974’te Kıbrıs Barış Harekâtı’nı başlattı.

Temmuz ve ağustos aylarındaki askerî gelişmelerin ardından adada bugüne uzanan fiilî coğrafi ayrılık oluştu. Bu dönemde iki toplumda da can kayıpları ve geniş çaplı yerinden edilmeler yaşandı. Kıbrıslı Türklerin kuzeydeki idari yapılanması ise yeni bir aşamaya geçti.

OTONOM YÖNETİMDEN FEDERE DEVLETE

1 Ekim 1974’te Otonom Kıbrıs Türk Yönetimi ilan edildi. 13 Şubat 1975’te ise Kıbrıs Türk Federe Devleti kuruldu.

Ağustos 1975’te Viyana’da BM gözetiminde varılan anlaşma, güneyde bulunan Kıbrıslı Türklerin isteyenlerinin BM yardımıyla kuzeye geçişini düzenledi. Anlaşmada, kuzeyde yaşayan Kıbrıslı Rumların kalabilmeleri ve günlük yaşamlarını sürdürebilmelerine ilişkin hükümler de yer aldı.

Kuzeyde yerleşimin yeniden düzenlenmesi, göç eden ailelerin barınması ve kamu hizmetlerinin örgütlenmesi, bu dönemin temel çalışma alanları arasında bulundu.

15 KASIM 1983’TE KKTC İLAN EDİLDİ

Kıbrıs Türk Federe Meclisi, 15 Kasım 1983’te gerçekleştirdiği olağanüstü oturumda Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin kuruluşunu ve bağımsızlık bildirisini oy birliğiyle kabul etti.

Kurucu Cumhurbaşkanı Rauf Raif Denktaş’ın öncülük ettiği ilanla, Kıbrıs Türk halkının kendi siyasi geleceğini belirleme iradesi bağımsızlık bildirisine yansıtıldı.

Cumhuriyet’in ilanı, önceki Türk yönetimleri döneminde oluşan idari yapıyı yeni bir devlet çatısı altında topladı. 1985’te halkoylamasıyla kabul edilen Anayasa ile devletin temel organları, hak ve özgürlükler ile demokratik işleyişin esasları düzenlendi.

43 YILDA ALTI CUMHURBAŞKANI GÖREV YAPTI

KKTC’nin kuruluşundan bugüne cumhurbaşkanlığı görevini sırasıyla Rauf Raif Denktaş, Mehmet Ali Talat, Derviş Eroğlu, Mustafa Akıncı, Ersin Tatar ve Tufan Erhürman üstlendi.

Cumhurbaşkanlığı ve milletvekilliği seçimleriyle farklı siyasi görüşler yönetimde ve Cumhuriyet Meclisi’nde temsil edildi. Yerel yönetimler, sendikalar, basın ve sivil toplum kuruluşları da ülkenin siyasi ve toplumsal yaşamında yer aldı.

Cumhuriyet’in 43 yıllık tarihinde eğitim, sağlık, yerel yönetim ve diğer kamu hizmetleri mevcut kurumlar aracılığıyla yürütülürken, ekonomik sorunlar ve kamu yönetimine ilişkin tartışmalar hükümetlerin gündeminde bulundu.

ULUSLARARASI STATÜ SORUNU SÜRÜYOR

KKTC’nin kuruluş ilanı, uluslararası alanda kabul görmedi. BM Güvenlik Konseyi, 18 Kasım 1983’te kabul ettiği 541 sayılı kararda bağımsızlık ilanını hukuken geçersiz saydı ve devletlere Kıbrıs Cumhuriyeti dışında başka bir Kıbrıs devletini tanımama çağrısı yaptı.

KKTC’yi bugün yalnızca Türkiye tanıyor. Tanınma sorunu, Kıbrıs Türk tarafının dış ilişkilerinin ve uluslararası temsil arayışlarının temel başlıklarından biri olmayı sürdürüyor.

ÇÖZÜM GİRİŞİMLERİ DEVAM ETTİ

Kıbrıs sorununa çözüm bulunması amacıyla 1968’de başlayan toplumlararası görüşmeler, farklı dönemlerde BM gözetiminde sürdürüldü.

Sürecin önemli aşamalarından biri olan Annan Planı, 24 Nisan 2004’te iki toplumda ayrı referandumlara sunuldu. Kıbrıslı Türklerin çoğunluğu plana “evet”, Kıbrıslı Rumların çoğunluğu ise “hayır” oyu verdi. Her iki toplumun onayı sağlanamadığı için plan yürürlüğe girmedi.

2017’de İsviçre’nin Crans-Montana kentinde gerçekleştirilen Kıbrıs Konferansı da anlaşmayla sonuçlanmadı. Sonraki yıllarda diplomatik temaslar ve güven artırıcı önlemlere ilişkin görüşmeler farklı formatlarda devam etti.

CUMHURİYET’İN 43’ÜNCÜ YILI

15 Kasım 1983, Kıbrıs Türk halkının çatışmalar, göçler ve ayrı yönetimler döneminden geçerek ulaştığı devletleşme sürecinin dönüm noktası olarak tarihteki yerini aldı.

KKTC, kuruluşunun 43’üncü yılında, bu tarihsel süreçte oluşan kurumları, seçilmiş organları ve kamu yönetimiyle varlığını sürdürüyor.