BM, İran’ın nükleer programı konusunda tartışmalı bir oylamayla karşı karşıya

Fransa tarafından dün yapılan açıklamada, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin (BMGK) bu ay, İran'a uygulanan yaptırımları izleme komitesinin yetkisini yenilemek için oylama yapacağını ve bunun, yaptırım rejimini ve denetim mekanizmalarını reddeden Rusya ve Çin ile olası bir çatışmaya kapı aralayacağını teyit etti.

BM'nin İran'a yönelik yaptırımlar komitesinin çalışmalarını destekleyen komitenin yetki süresinin, dünya liderlerinin BM Genel Kurulu'ndaki yıllık toplantısı sırasında 26 Eylül'de sona ermesi planlanıyor. ABD-İsrail'in İran ile çatışmasının gündemin üst sıralarında yer alması bekleniyor.

Eylül ayında Fransa tarafından yürütülen 15 üyeli BMGK başkanlığının planlarını sunarken, Fransa'nın BM Büyükelçisi Jerome Bonnafont, nükleer meselenin ve İran'ın BM'ye karşı yükümlülüklerine uymamasının, bu ay ülke ile ilgili tartışmaların merkezinde yer alacağını söyledi.

Bonnafont sözlerini şöyle sürdürdü:

“BMGK, nihayetinde İran konulu uzmanlar komitesinin yetkisinin yenilenmesi için oylama yapmak zorunda kalacak. Bu konu, İran'ın nükleer programı çerçevesindeki yükümlülüklerine uymamasının ardından ülkeye yaptırımları yeniden uyguladığımız Eylül 2025'te yeniden gündeme getirilen bir meseleydi.”

BM diplomatları, oylamanın 17 Eylül'de yapılmasının beklendiğini söylediler.

Diplomatlar, bu oylamanın, BMGK’nın artık İran'ın nükleer meselesini ele alma yetkisine sahip olmadığını iddia eden hem Rusya hem de Çin tarafından veto hakkının kullanılma ihtimalini artırdığını belirtiyorlar.

Rusya ve Çin, mart ayında yayımladıkları ortak bir açıklamada yaptırımlar komitesine atıfta bulunarak BMGK’nın 1737 Sayılı Karar komitesini veya ona bağlı uzmanlar grubunu yeniden oluşturma yönünde ilerleyemeyeceğini belirtmişlerdi.

Uzmanlar grubunun aksine, yaptırımlar komitesinin belirlenmiş bir süresi bulunmuyor. Komite, İran'ın nükleer programı nedeniyle uygulanan yaptırımları denetlemek üzere 2006 yılında kuruldu. Kurulduğu BM'nin 1737 sayılı kararıyla tanınıyor.

2024 yılında Rusya, nükleer silah ve balistik füze programları nedeniyle Kuzey Kore'ye uygulanan BM yaptırımlarının uygulanmasını denetlemekle görevli uzmanlar grubunun yıllık yenilenmesine karşı veto hakkını kullanmıştı.

İran'a ilişkin anlaşmazlık, İngiltere, Fransa ve Almanya'nın geçtiğimiz yıl BM yaptırımlarının otomatik olarak geri getirilmesi mekanizmasını tetikleme kararından kaynaklanıyor. Bu durum, üç ülkenin Tahran'ın nükleer silah geliştirmesini engellemeyi amaçlayan anlaşmaya uymadığı sonucuna varmasının ardından, BM tarafından onaylanan 2015 tarihli İran nükleer anlaşması kapsamında kaldırılan yaptırımların yeniden yürürlüğe konulmasına yol açtı.

İran nükleer silah elde etme çabasında olduğunu reddetse de uranyum zenginleştirme programı uzun süredir ABD ve müttefiklerinde, Tahran'ın en azından bir gün nükleer silah üretme seçeneğini saklı tuttuğuna dair endişeler yaratıyor. Zira zenginleştirilmiş uranyum, santrallere yakıt sağlamak veya nükleer bir bombanın çekirdeğini imal etmek amacıyla kullanılabiiyor.