Güney inovasyonda zirveyi zorlarken, Kuzey hâlâ kayıt dışını konuşuyor

Güney inovasyonda Avrupa’nın zirvesinde, Kuzey hâlâ kayıt dışını tartışıyor.

Araştırma ve İnovasyon Vakfı (RIF) ile StartupBlink tarafından yayımlanan Yenilikçi İş Ortamı Endeksi (IBEI) 2026, Kıbrıs adasındaki ekonomik ve kurumsal ayrışmayı bir kez daha görünür kıldı.

Analiz Raporu, yenilikçilerin bir işletmeyi ne kadar kolay kurabildikleri, işletebildikleri ve büyütebildikleri temel alınarak 30'dan fazla gösterge üzerinden 125 ülke üzerinde yapılan bir analiz.

Rapora göre Güney Kıbrıs, inovasyon ve girişimcilikte dünyada 15’inci, Avrupa Genelinde 8, Güney Avrupa’da ise 1’inci sıraya yükselirken; Kuzey Kıbrıs’ta ekonomi, kamusal kapasite ve dijitalleşme tartışmaları hâlâ temel ihtiyaçlar düzeyinde sürüyor.

IBEI 2026, 125’ten fazla ülkeyi 30’dan fazla parametre üzerinden değerlendirirken; işletme kurma kolaylığı, vergilendirme yapısı, teşvik mekanizmaları, hukuki öngörülebilirlik ve küresel pazara erişim gibi başlıklara odaklanıyor.

Güney Kıbrıs bu başlıkların büyük bölümünde üst sıralarda yer alarak bölgesel bir inovasyon merkezi olarak tanımlanıyor.

İnovasyon (yenileşim), yaratıcı fikirlerin ekonomik veya toplumsal fayda sağlayan, somut ve değer yaratan ürün, hizmet, süreç ya da pazarlama yöntemlerine dönüştürülmesi süreci. Temelde mevcut durumu iyileştirerek daha verimli ve etkili çözümler sunmayı hedefler ve sadece buluş yapmak değil, o fikri hayata geçirmek...

GÜNEY: VERGİDE GÜÇ, İNOVASYONDA İLK 15

Rapora göre Güney Kıbrıs;

• Vergilendirme alanında AB’de 1’inci, dünya genelinde 10’uncu sırada,
• İş teşvikleri kategorisinde AB’de 2’nci,
• Kurumlar vergisi, sermaye kazancı ve temettü vergisi gibi başlıklarda dünyanın en iyi yüzde 25’lik dilimi içinde yer alıyor.

Bu tablo, Güney Kıbrıs’ın sadece vergi avantajlarıyla değil; hukuki şeffaflık, idari öngörülebilirlik ve girişimci dostu düzenlemelerle yatırım çektiğini ortaya koyuyor.

Non-domicile (yerleşik olmayan) vergi sistemi, Startup Visa Programı ve Invest Cyprus’un tek durak yatırımcı desteği, raporda özellikle vurgulanan unsurlar arasında.

KUZEY: KAYIT DIŞI, İSTATİSTİK BOŞLUK VE KAMUSAL TIKANMA

Aynı dönemde Kuzey Kıbrıs’ta ise ekonomi bambaşka başlıklarla gündemde…

Uzmanların ve iş dünyasının sıkça dile getirdiği üzere, ekonominin yaklaşık yüzde 70’inin kayıt dışı olduğu konuşulurken; sağlıklı nüfus verisi, güvenilir istatistik altyapısı ve bütünlüklü e-devlet sistemi hâlâ oluşturulabilmiş değil.

Eğitimde okulların temizlik, hademe ve temel malzeme eksikleri, sağlıkta altyapı sorunları ve kamuda dijitalleşmenin yıllardır sonuçlanamaması, Kuzey’in yapısal kapasite sorunlarını gözler önüne seriyor.

Bu tablo, Güney’in “entegrasyon ve uyum” üzerinden büyürken, Kuzey’in yönetişim ve planlama eksikliğinde sıkıştığını gösteriyor.

KİŞİSEL İNİSİYATİFLER VE SİYASAL ERTELEME KÜLTÜRÜ

IBEI raporu, Güney Kıbrıs’ın başarısının yalnızca ekonomik değil, kurumsal bir tercih olduğuna işaret ediyor.

Şeffaf vergi rejimi, öngörülebilir hukuk sistemi ve yatırımcıya net kurallar sunan idari yapı, inovasyonun önünü açıyor.

Kuzey’de ise geçici çözümler, kişisel inisiyatifler ve siyasal erteleme kültürü, uzun vadeli kalkınmanın önünde temel engel olarak duruyor.

Gerçek bir entegrasyonun; sadece siyasi söylemlerle değil, kayıtlı ekonomi, dijital devlet ve ölçülebilir kamu yönetimi ile mümkün olabileceği vurgulanıyor.

TÜRKİYE AYNI TABLODA NEREDE DURUYOR?

Raporun dolaylı olarak işaret ettiği bir diğer gerçek ise bölgesel karşılaştırma.

Türkiye, girişimcilik ve inovasyon üretiminde önemli bir potansiyele sahip olmasına rağmen; iş ortamı öngörülebilirliği, vergi karmaşıklığı ve hukuki istikrar başlıklarında Güney Kıbrıs’ın gerisinde yer alıyor.

Bu durum, küçük ölçekli ama kurallı ekonomilerin, büyük ama dalgalı yapılara kıyasla yatırımcı nezdinde daha cazip olabildiğini gösteriyor.

Yukarıdaki grafikte üç yapı arasındaki temel fark net biçimde görülüyor:

• Güney Kıbrıs: %85 kayıtlı ekonomi
• Türkiye: %70 kayıtlı ekonomi
• KKTC: %30 civarı kayıtlı ekonomi (yaklaşık %70 kayıt dışı)

Bu tablo, Güney Kıbrıs’ın neden vergilendirme, teşvik ve inovasyon kapasitesinde öne çıktığını, KKTC’nin ise neden sistem kuramadığını doğrudan açıklıyor.

TÜRKİYE ORTADA, KKTC SİSTEMİN DIŞINDA

Türkiye, IBEI 2026 listesinde Güney Kıbrıs’ın gerisinde kalsa da yaklaşık %70 kayıtlı ekonomi oranı ile üretim, vergi ve kamu hizmetleri arasında belirli bir denge kurabiliyor.

KKTC’de ise tablo tamamen farklı:

• Ekonominin yaklaşık %70’i kayıt dışı
• Sağlıklı nüfus ve işgücü verisi yok
• E-devlet yıllardır tamamlanamıyor
• Eğitim, altyapı ve kamu yönetimi temel ihtiyaçlarla anılıyor
• Girişimcilik ve inovasyon, sistemsel değil bireysel çabalarla ayakta kalıyor

İNOVASYON SAYILARLA DEĞİL, DEVLET AKLIYLA OLUR

Güney Kıbrıs’ta:

• Startup Visa Programı ile yabancı girişimci çekiliyor
• Non-domicile sistemiyle küresel sermaye ülkeye bağlanıyor
• Invest Cyprus tek temas noktası olarak yatırımcıyı yönlendiriyor
• Araştırma ve İnovasyon Vakfı (RIF), bilimsel üretimi ticarileştiriyor

KKTC’de ise:

• Okullarda hademe, tuvalet kağıdı
• Kamuda veri yokluğu
• Ekonomide kayıt dışılık
• Dijital devlette sürekli ertelenen projeler gündeme geliyor.

RAPORUN TAMAMI İÇİN: https://lp.startupblink.com/innovators-business-environment-index/#lp-pom-box-30