Uzman psikolog Bleda Tilki: İnsanların rutini, hisleri ve başa çıkma mekanizmaları değişti

Uzman psikolog Bleda Tilki, Türkiye’de meydana gelen ve binlerce kişinin hayatını kaybettiği depremin ardından ortaya çıkan ‘travma’ ile ilgili Kıbrıs Postası’na konuştu. Tilki, deprem sonrası yaşanan sürecin çocuklar ve yetişkinler için farklı seyrettiği gibi bireyler arasında da farklılıklar yaşandığının altını çizdi.  

“İNSANLARIN, RUTİNİ, HİSLERİ VE BAŞA ÇIKMA MEKANİZMALARI DEĞİŞTİ”

Depremin ardından deprem bölgesine de giden uzman psikolog Bleda Tilki, çok zor ve olağanüstü bir süreçten geçildiğinin altını çizdi, yaşanan sürecin insanların rutinini, hislerini ve başa çıkma mekanizmalarını değiştirdiğini kaydetti.

“Bireyler olarak her ne kadar küçük de olsa yardım ediyor olsak da, elimiz kolumuz bağlı hissediyoruz.” ifadesini kullanan Tilki, çoğu kişinin ‘normal’ yaşama dönmekte zorluk yaşadığını veya vicdan azabı çektiğini ifade etti.

Yaşanılan olayın çaresizlik, üzüntü, öfke ve büyük bir hayal kırıklığını bir arada barındırdığından söz eden Tilki, bunların doğal bir süreç olduğunu belirtti. Uzman psikolog Tilki, “Afet ve akabinde doğan travmalara verilen tepkiler tam da bu yüzden ‘anormal durumlara verilen normal tepkiler’ olarak tanımlanmaktadır.” dedi.

Duyarlılığın yitirilmemesi gerektiğine vurgu yapan Tilki, insanların rutinine sadık kalması gerektiğini söyledi.

“TOPLUM ‘ÖFKE’ AŞAMASINI YAŞIYOR”

Tilki, meydana gelen travmanın yaşandığının kabullenilmesi gerektiğine kaydederek, bir süre yas sürecinin bir parçası olarak ‘inkar’ sürecinin gözlemlendiğini ifade etti; bunun doğal olduğunu belirtti. Toplumun, şu an sürecin ‘öfke’ aşaması yaşadığını dile getiren Tilki, sosyal medyada “#isiashotelkatilleriyakalansın” hashtagi ile kamuoyu oluşturmaya çalıştırmasının öfkenin göstergesi olduğunu kaydetti.

Uzman psikolog Tilki, toplumun kenetlendiğini, bu yüzden ‘bireysel’ olarak iyi olma halinin korunması gerektiğinin altını çizdi. İyi olma halinin psikolojik sağlamlıktan geçtiğini ve bu sağlamlığın korunmasıyla toplumsal dayanışma içerisinde çok daha aktif rol alacak mekanizmaların korunacağını söyledi.

Psikolojik sağlamlığın rutinlere bağlı kalarak ve mola vererek oluşturulduğunu anlatan Tilki, açıklamasında şu ifadeleri kullandı:

“Her zamanki hayat akışımızı bozmadan, beslenme düzenimizi ihmal etmeden, düzenli uyuyarak, sporumuza giderek veya 10 gün önce bize keyif veren şeylere zaman ayırmak bizim yas sürecinde olmadığımız anlamına gelmez, sağlıklı bir yas sürecinde olduğumuz anlamına gelir. Yas sürecini sağlıklı yönetmemiz ise yaşadığımız yıkımlarla başa çıkmamız için önemlidir. Duygularımızı kabul etmek; ama bununla birlikte hayat rutinimizi aksatmamak şu an için yapılabilecek en etkili şeydir.”

“SÜREÇ, ÇOCUK VE YETİŞKİNLERDE FARKLI SEYREDİYOR”

“Süreç, çocuklar ve yetişkinlerde farkı seyreder mi?” sorusunu da cevaplayan Tilki, sürecin çocuklar ve yetişkinler için farklı seyrettiği gibi bireyler arasında da farklı seyrettiğini belirtti.

Her kişinin, başa çıkma mekanizması, olayları algılayış biçimi, olaylar karşısında gösterdiği tepki veya psikolojik sağlamlık düzeyinin aynı olmadığının altını çizen Tilki, bunun çocuk ve yetişkinler arasında ayrılması durumunda ise travmanın çocuklar için yetişkinlerin algıladığından daha farklı ve belirsiz olduğunu vurguladı.

“ÇOCUKLARIN KAYGI DÜZEYLERİ ARTABİLİR”

Uzman psikolog Bleda Tilki, çocukların yaşadığı travma ile birlikte belki de ilk defa deprem veya ölüm kavramları ile karşılaştığına işaret ederek, çocukların etrafındaki sevdiklerinin olaylara verdikleri tepkileri dikkatlice izlediğini ve ona göre tepki geliştirebildiğini anlattı.

Verilen tepkilerin izlenmesi sonrası çocukların kaygı düzeylerinin artabileceğini ve sonraki süreçle ilgili endişeleri yetişkinlerden daha yoğun yaşayabileceğinin önemine değinen Tilki, çocukların bilinenin aksine adapte mekanizmalarının yetişkinlerden daha çabuk oluştuğunu, bu yüzden çocuklar için sürecin sağlıklı ilerlemesi için yetişkinlere büyük işler düştüğünü ifade etti.

“DERNEK, İLGİLİ BAKANLIKLARLA ÇALIŞMALAR YAPTI”

Deprem sonrası sürecin nasıl yönetileceği konusunda Kıbrıs Türk Psikologlar Derneği’nin ilgili bakanlıklarla çalışma yaptığını anımsatan Tilki, çalışmaların derneğin sosyal medya hesaplarından yayınlandığı belirtti; “çocuklar ve deprem”, “ölüm kavramı ve çocuklar” gibi başlıklarla yayınlanan gönderilere vatandaşların bakabileceğini söyledi.

“EVİNİN DIŞINDA GÜVENDE HİSSETMEME DURUMU NORMALDİR”

Depremin ardından Türkiye’ye gitmekten korkan insanlar ortaya çıktığının hatırlatıldığı uzman psikolog Tilki, “Türkiye’ye gitmekten korkmak değil, evinin dışında güvende hissetmeme durumu da normaldir. Bir süre yaşadığımız herhangi bir duyguya göre önlemler almamız beklenen bir durum olacaktır. ‘Korkuyorum ve Türkiye’ye gitmeyeceğim’ gibi. Bu süreç, her birey için farklı ilerlese de birey için gerektiğinden fazla sürmesi halinde, psikolojik destek alınabilir.” dedi.

“TRAVMALARA ÖNCEDEN HAZIR OLUNAMAZ”

İnsan psikolojisinin travmalara önceden hazır olamayacağının altını çizen uzman psikolog Bleda Tilki, travmatik olayların, birden bire ortaya çıkan ve kişinin hem psikolojik hem de fiziksel bütünlüğüne tehdit oluşturan büyük olaylar olduğunu belirtti.

Hem Kıbrıs’ın kuzeyindeki kişiler hem de Türkiye’deki kişiler için 5 dakika içerisinde çok büyük ve acı bir değişim yaşandığına işaret eden Tilki, insan psikolojisinin adaptif olmasına rağmen adaptasyonun kriz içerisinde gerçekleşmesinin beklendiğini kaydetti; “Yani travma gerçekleşir ve adaptasyon sonra başlar, öncesinde gelişmez.” dedi.

“AKUT STRES TEPKİLERİ SON DERECE DOĞALDIR”

Tilki, depremin yarattığı travma etkilerini bir ömür hissetmenin mümkün olduğunun altını çizdi, travma hiç yaşanmamış gibi hayat sürdürmenin bu duruma verilen normal bir tepki olmadığını belirtti. Bireylerin travmadan izler taşımasının adaptasyonun bir parçası olduğunu ifade eden Tilki, travma sonrası verilecek akut stres tepkilerinin son derece doğal olduğunu ve 1 ay kadar sürmesinin beklendiğini vurguladı.

“KİŞİLER, İLK AŞAMADA GERÇEKLERDEN UZAK DURMAYA ÇALIŞABİLİR”

Depremin ardından bazı aşamaların söz konusu olduğuna işaret eden Tilki, açıklamasının sonunda yaşanabilecek aşamaları, şu ifadelerle anlattı:

“İlk aşamada gerçeklerden uzak durmaya çalışılabilir. Kişiler, kendi yakınları ile ilgilenerek bunun üzerine düşebilirler. Felaketin sonuçlarından kaçma tepkisi olduğu gibi, felaketle çok yakından ilgilenip tüm detaylara hakim olmak da isteyebilirler.

“İKİNCİ AŞAMADA BİRAZ DAHA GERÇEKLE YÜZLEŞME ZAMANI GELMİŞTİR”

İkinci aşamada biraz daha gerçekle yüzleşme zamanı gelmiştir. Kişi, yaşanılan travmanın farkında olarak, normal yaşama dönme mücadelesine başlar. Bu sürece dönme 1 aydan fazla sürerse profesyonel destek önerilir. Bu dönemde çeşitli alanlar içerisinde dayanışma hareketleri gözlenebilir, kişilerin baş etme mekanizmaları ortaya çıkmaya başlar, alkol ve madde kullanımı görülebilir.

Üçüncü aşamada gerçeklerle yüzleştikten sonra normal rutinlere dönüş başlamalıdır. Bu sağlıklı bir yas süreci için çok önemlidir.

“ÜZÜLMEK, AĞLAMAK, YOĞUN DUYGULAR YAŞAMAK DA SAĞLIKLI SÜRECİN PARÇASIDIR”

Son dönemde ise kişi artık normal yaşantısına dönebilmektedir ama bu yaşanan travmanın hafızalardan silinmesi demek değildir. Yaşanan travmaya ve kayıplara adapte olunmuş demektir. Tedavi işin içerisine girse bile sağlıklı süreç böyle ilerler. Lütfen ‘sağlıklı’ kelimesinden korkmayalım.

Sağlıklı bir süreçte olmak acı çekmemek, unutmak, hiçbir şey yaşanmamış gibi davranmak demek değildir. Üzülmek, ağlamak, kriz tepkileri vermek, yoğun duygular yaşamak da sağlıklı sürecin parçasıdır.