Kıbrıs'ta çözüm arayışları: Tarihsel zirveler ve sonuçsuz girişimler...

İşte Kıbrıs meselesinin çözümüne yönelik en önemli zirveler ve sonuçları:

Bağımsızlık Öncesi ve İlk Anlaşmalar

1960 Londra Konferansı

Şubat 1960’ta Londra’da düzenlenen konferansa Birleşik Krallık, Türkiye, Yunanistan ve Kıbrıslı Türk ve Rum liderler katıldı. Zürih Anlaşması temelinde Kıbrıs Cumhuriyeti’nin bağımsızlığı onaylanırken, Türkiye, Yunanistan ve Birleşik Krallık garantör devletler olarak belirlendi. 16 Ağustos 1960’ta Kıbrıs Cumhuriyeti resmen kuruldu.

1964 Londra Konferansı

Ocak-Şubat 1964’te gerçekleştirilen zirvede, 1963 yılında Makarios’un anayasal düzeni tek taraflı değiştirme girişimi sonrası başlayan çatışmalar ele alındı. Türkiye ve Yunanistan arasındaki derin görüş ayrılıkları nedeniyle anlaşma sağlanamazken, çözüm süreci BM’ye devredildi. Bunun sonucunda BM Barış Gücü (UNFICYP) Mart 1964’te Kıbrıs’a konuşlandırıldı.

1967 Londra Konferansı

Kasım 1967’de yapılan görüşmelerde, Yunanistan destekli EOKA-B’nin saldırıları ve Türkiye’nin askeri müdahale tehdidi masaya yatırıldı. Yunanistan, Kıbrıs’taki askeri varlığını azaltmayı kabul etti ve Türkiye’nin askeri müdahalesi önlenerek geçici bir sakinlik sağlandı.
1974 Olayları ve Cenevre Konferansları

1974 Cenevre Konferansları

Kıbrıs’ta 15 Temmuz 1974’te Yunanistan destekli darbenin ardından Türkiye, 20 Temmuz’da Kıbrıs Barış Harekâtı’nı başlattı. 25-30 Temmuz tarihleri arasında düzenlenen 1. Cenevre Konferansı’nda geçici bir ateşkes kabul edildi. 8-14 Ağustos tarihleri arasındaki 2. Cenevre Konferansı’nda Türkiye, iki bölgeli çözüm önerisini sundu ancak bu teklif reddedildi. Bunun sonucunda 14 Ağustos 1974’te ikinci harekât başladı ve adanın kuzeyi Türk kontrolüne geçti. Böylece Kıbrıs fiili olarak ikiye bölünmüş oldu.

Federasyon Çabaları ve Başarısızlıklar

1977 Denktaş-Makarios Doruk Anlaşması

12 Şubat 1977’de KKTC Lideri Rauf Denktaş ve Kıbrıs Rum Lideri Başpiskopos Makarios, iki bölgeli, iki toplumlu federasyon temelinde bir çözüm üzerinde mutabakata vardı. Ancak ilerleyen süreçte anlaşma hayata geçirilemedi.

1979 Doruk Anlaşması

Mayıs 1979’da BM arabuluculuğuyla Denktaş ve Spiros Kipriyanu arasında “10 Maddelik Doruk Anlaşması” imzalandı. Yine federatif temelde müzakereler başlatılsa da sonuç alınamadı.

1985-1986 Denktaş-Kipriyanu Görüşmeleri

BM Genel Sekreteri Perez de Cuellar’ın sunduğu çözüm önerileri üzerine görüşmeler yapıldı. Ancak Denktaş ve Kipriyanu arasındaki derin görüş ayrılıkları nedeniyle süreç sonuçsuz kaldı.

1992 Ghali Fikirler Dizisi

BM Genel Sekreteri Boutros Boutros-Ghali, federatif bir çözüm için kapsamlı bir öneri sundu. Kıbrıs Rum tarafı önerilere sıcak bakarken, Kıbrıs Türk tarafı siyasi eşitliği sağlamadığı gerekçesiyle çekimser kaldı. Bu süreç de başarısızlıkla sonuçlandı.

2000’li Yıllar: Annan Planı ve Sonrası

2002-2004 Annan Planı

BM Genel Sekreteri Kofi Annan tarafından hazırlanan plan, 24 Nisan 2004’te referanduma sunuldu. Kıbrıslı Türkler %65 oranında “evet” derken, Rum tarafı %76 ile “hayır” dedi. Böylece plan başarısız oldu. Buna rağmen, Kıbrıs Rum Yönetimi 1 Mayıs 2004’te Avrupa Birliği’ne tam üye olarak kabul edildi.

2008-2012 Talat-Hristofyas ve Eroğlu-Hristofyas Müzakereleri

Mehmet Ali Talat ve ardından Derviş Eroğlu’nun yürüttüğü müzakerelerde iki toplumlu federasyon temelli bir çözüm için ilerleme sağlanmaya çalışıldı. Ancak taraflar arasındaki büyük anlaşmazlıklar nedeniyle süreç yine sonuçsuz kaldı.

2017 Crans-Montana Zirvesi

Son dönemin en kritik görüşmelerinden biri olan Crans-Montana Zirvesi, 28 Haziran - 7 Temmuz 2017 tarihleri arasında yapıldı. Kıbrıs Türk tarafı esneklik gösterirken, Kıbrıs Rum tarafı Türk askeri varlığının tamamen çekilmesini talep etti. Garantörlük ve güvenlik konularındaki uzlaşmazlık nedeniyle zirve başarısız oldu.

Sonraki Zirveler ve Sonuçsuz Kalan Girişimler

•⁠ ⁠2021-2023 Cenevre ve BM Liderler Zirveleri: KKTC, ilk kez iki devletli çözüm modelini resmi olarak sundu. Ancak Rum tarafı federasyon dışındaki hiçbir modeli kabul etmeyerek süreci tıkadı.
•⁠ ⁠2024 ve sonrası: Kıbrıs meselesi hala çözüme kavuşturulabilmiş değil. Görüşmeler zaman zaman devam etse de somut bir ilerleme sağlanamadı.

Sonuç ve Genel Değerlendirme

Kıbrıs çözüm süreçlerinde federasyon modeli yıllardır tartışma konusu olsa da, taraflar arasında egemen eşitlik, güvenlik garantileri ve toprak düzenlemeleri gibi temel konularda uzlaşma sağlanamamıştır. Annan Planı ve Crans-Montana süreçleri en kapsamlı girişimler arasında yer alsa da başarısızlıkla sonuçlanmıştır. Günümüzde KKTC, iki devletli çözüm modelini savunurken, Kıbrıs Rum Yönetimi ise federasyon modelinde ısrar etmeye devam etmektedir. Çözüm süreci belirsizliğini korurken, uluslararası camianın nasıl bir yol izleyeceği merakla beklenmektedir.