Hakan Çaydamlı yazdı: Yunan, Grek ve Helen adlarının bilinmeyen hikâyesi

Ekonomist-yazar Hakan Çaydamlı, "Yunanistan, Yunan, Grek ve Helen/izm" başlıklı yazısında, bugün "Yunanistan" olarak bilinen ülkenin tarihsel gelişimi ile "Yunan", "Grek" ve "Helen" adlarının kökenine ilişkin değerlendirmelerde bulundu.

Çaydamlı’nın değerlendirmesi şöyle:

“Bugün “Yunanistan” dediğimiz ülkeye bakınca, sanki binlerce yıldır aynı isimle var olmuş tek bir devlet varmış gibi düşünülebilir. Oysa tarih bize bambaşka bir hikâye anlatır.

Zamanı yaklaşık üç bin yıl geriye sardığımızda, ortada ne “Yunanistan” adında bir ülke ne de tek bir Yunan devleti vardı. Ege coğrafyası, birbirinden bağımsız onlarca şehir devletine bölünmüş durumdaydı. Bunların en ünlüleri Atina ve Spartaydı.

Atina, deniz ticareti, sanat, felsefe ve demokrasiyle öne çıkarken; Sparta tamamen askerî disiplin üzerine kurulmuştu. İki şehir de aynı dili konuşuyor, benzer tanrılara inanıyor ve ortak kültürel gelenekleri paylaşıyordu. Buna rağmen kendilerini tek bir milletin vatandaşları olarak görmüyorlardı. Bir Atinalı önce Atinalıydı, bir Spartalı ise önce Spartalıydı. Aralarında sık sık savaşlar çıkıyor, hatta bazen birbirlerini en büyük düşmanları olarak görüyorlardı.

Kuzeyde ise uzun süre bu şehir devletlerinden farklı görülen bir krallık yükseliyordu: Makedonya. Güneydeki birçok Yunan şehir devleti, Makedonları başlangıçta tam anlamıyla kendilerinden saymıyordu. Ancak Makedonya Kralı II. Philip önce şehir devletlerini büyük ölçüde kendi yönetimi altında birleştirdi. Ardından oğlu Büyük İskender, tarihin en büyük fetihlerinden birine çıktı. İmparatorluğu Yunanistan’dan başlayıp Mısır’a, Anadolu’ya, Mezopotamya’ya ve Hindistan’ın kuzeybatısına kadar uzandı. Böylece Yunan dili ve kültürü, ilk kez bu kadar geniş bir coğrafyaya yayıldı.

Peki bütün bu insanlar kendilerine ne diyordu?

Aslında en eski ortak isim Helendi. Bu ad, Yunan mitolojisindeki efsanevi ata Hellenden geliyordu. Ancak bu isim de başlangıçta bütün halkı ifade etmiyordu. Homeros’un destanlarında “Helenler”, yalnızca Teselya’da yaşayan küçük bir topluluk için kullanılır. Aradan yüzyıllar geçtikçe, özellikle Pers İmparatorluğu’na karşı verilen ortak mücadele sırasında, farklı şehir devletleri ortak kimliklerini daha güçlü hissetmeye başladı ve “Helen” adı giderek bütün Yunanca konuşan halkların ortak adı hâline geldi.

Bu dönemde konuştukları dil de bugün Yunanca dediğimiz dildi. Ancak bu dilin tarihi, “Yunan” adından bile eskidir. Bilinen en eski Yunanca yazılar MÖ 15. yüzyıla ait Linear B tabletlerinde görülür. Yani insanlar binlerce yıl önce Yunanca konuşuyordu; fakat henüz “Yunanistan” diye bir devlet ya da “Yunan” diye yaygın bir ad yoktu.

İşte burada ilginç bir ayrıntıyla karşılaşıyoruz. Türkçedeki Yunan sözcüğü, aslında Helen kelimesinden türememiştir.

Batı Anadolu kıyılarında yaşayan İyonlar, dönemin en güçlü ve en tanınmış Yunan topluluklarından biriydi. Persler onlara Yauna diyordu. Bu ad zamanla Farsçaya, Arapçaya ve ardından Türkçeye geçti. Böylece bugün kullandığımız Yunan kelimesi ortaya çıktı. Yani biz, bütün Helen dünyasını aslında tek bir kabile grubunun adıyla anıyoruz.

Batı Avrupa ise bambaşka bir isim benimsedi. Romalılar, Yunanlarla ilk temas ettiklerinde karşılaştıkları topluluklardan birine Graeci adını vermişti. Daha sonra bu ismi bütün halka yaydılar. Bu yüzden bugün İngilizcede Greek ve Greece, Fransızcada Grèce, İtalyancada ise Grecia denir.

Yüzyıllar geçti. Roma egemenliği sona erdi, Bizans dönemi yaşandı, ardından Osmanlı hâkimiyeti başladı. Nihayet 1821’de bağımsızlık mücadelesi başladı ve 1830 yılında modern devlet doğdu.

Bugün bizim Yunanistan dediğimiz ülkenin resmî adı ise Helen Cumhuriyetidir. Ülke halkı kendisine Helen, ülkesine Hellas ya da Ellada der. Biz ise tarih boyunca Perslerden miras kalan geleneği sürdürerek “Yunan” ve “Yunanistan” adlarını kullanmaya devam ediyoruz.

İşin ilginç yanı, bugün aynı ülke üç farklı tarihî mirası aynı anda taşır. Kendi vatandaşları için burası Hellastır; Türkler için Yunanistandır; Batı dünyası için ise Greece. Üç farklı isim, üç farklı tarihî yolculuğun izini taşır. Ve bu isimlerin hiçbiri tesadüfen ortaya çıkmamıştır; her biri, o halkla ilk karşılaşan farklı uygarlıkların bıraktığı tarihî bir mirastır.”