Petrol Dolum Tesisi tanımı ve fayda - maliyet analizi

Ayşe Dönmezer

Çed raporunda yatırımın adı: 36 adet dev tanktan oluşacak olan bir tank çiftliği olarak belirtilmektedir.

Yatırımın faaliyeti: Kalecikteki tanklardan daha büyük boyutta 36 dev petrol tankına çok sayıda tanker tarafından petrol dolum ve boşaltımının olacaktır. Yatırıma halka ait 166 dönüm hali arazi, kıyı kullanma hakkı, denizi doldurma hakkı teşvik olarak verilmiştir. Buna ilave olarak yatırıma serbest bölge ve liman olma imtiyazı da verilmektedir. bu tesiste yapılacak olan faaliyet depoculuk faaliyetidir. Depoculuk faaliyeti ise KKTC dışındaki ülkelerde ihtiyaç sahiplerinin ihtiyaçları için akaryakıt ürünleri depolanmasını yapacaktır. Bu tesis üretim değil, sadece depoculuk yapacaktır.
Tesise akaryakıtı getirecek olan tankerler ise 25 metre su derinliğindeki tankerler ile vlcc tankerlerin ( 332 metre uzunluk, 300 bin dwt kapasiteli 22metre su derinliğindeki tankerlerdir. verilen bilgilere göre ayda 12 kez bu tankerlerle depolara taşıma olacağı belirtilmektedir.
Tesis de benzin, lpg, katran, ham petrol, fuel oil, motorin depolanacağı belirtilmektedir.

Yatırımın kapasitesi: depolarda yüklenip/boşaltılacak akaryakıt ürünleri toplamı 10 milyon m3 olacaktır. depoların kapasitesi ise 1,2 milyon m3dür.

yatırım ile 783 bin km2 yüzölçümü olan Türkiye'nin en büyük liman ve sanayi şehri olan mersin'deki lisanslı depolama kapasitesi 1,5 milyon m3 iken bu tesis ile KKTC de 1,2 milyon m3 akaryakıt depolama kapasitesi yaratılacaktır. Türkiye enerji piyasası düzenleme kurulu 2011 raporuna göre toplam lisanslı depolama kapasitesi 4,5 milyon m3 dür. KKTC'de kurulmak istenen bu tesis olan bunun %26 sı kadar bir kapasitedir.

Yatırımın yeri: KKTC'nin en bakir ve doğa harikası olan, eko turizm yatırımlarının olduğu, ayrıca KKTC'nin en temiz kıyısında olacaktır. ayrıca bu bölge kasım 2011 tarihinde meclisten geçen turizm gelişim yasasına da aykırı bir yatırım özelliği taşımaktadır.

Yatırımın ülkemiz açısından fayda maliyet analizi

Yatırımın faydaları:
Vergi geliri: yatırım yeri serbest bölge ve liman olacağı için devlete herhangi bir vergi (kurumlar, gelir vergisi veya gümrük vergisi gibi) ödemeyecektir.
Kira geliri: yatırımcıya hali arazi verileceğinden bunun kirası olacaktır. ancak ne kadar olacağı veya bu kirayı düzenli ödeyip ödemeyeceği konusunda yaptırım uygulanıp uygulamayacağı halen KKTC de kiralık hali arazilerdeki duruma bakmak gerekir.
Tayfaların, gemi çalışanlarının bölgeye getireceği katkı: denizde uzun süre kalan tayfaların ihtiyaçlarının katkısı?
İstihdam: depolama tesislerinin elektronik sistemlerle donatılması gerektiğinden ne kadar istihdam yaratılabilir açık değildir. 300 düzeyinde olacağı ifade edilmektedir.
Tankerlerden limana uğrama parası: bu konuda net bilgi mevcut değildir.
yatırım KKTC'nin ihtiyacı için mi?: bu yatırım serbest bölgede olacak ve hiçbir ürün KKTC'ye girmeyecektir. Tamamen yabancıların akaryakıt ihtiyacı içindir. KKTC'nin akaryakıt ihtiyacı kalecikte bulunan yaklaşık 10 kadar orta büyüklükte depolama tesislerinden karşılanmaktadır.
KKTC'de petrol rezervi çıkması durumunda depo ihtiyacı: KKTC kendi petrol rezervleri olması durumunda bu rezervler tüm halkındır ve yararının tüm halkın olması için uygun bir depolama yaratılacaktır. yani kendi rezervimiz olması durumunda bunun faydası maliyetinden yüksek olacağından ve tüm halka fayda sağlayacağından nerede depolayacağımıza hep birlikte karar verebiliriz. gerekli depoları yapmak için diğer sektörlerimizi en az etkileyecek bir bölge seçilebilir..

ı- Yatırımın fırsat maliyeti

Potansiyel yatırımlardan mahrum olunması: bölgeye potansiyel turizm, tarım sektörlerindeki yatırımların sağlayacağı sürekli gelişim, dünyaya yakınlaşmaktan; istihdam dâhil, ekonomik, sosyal, çevresel faydadan (katma değer) ülkemizin mahrum olmasına yol açacaktır.
Potansiyel yabancı sermaye (fdı) girişi: potansiyel yatırımların ödemeler dengemizi olumlu etkileyecek sermaye girişlerinden mahrum olunacaktır.
Organik tarım yapma imkanı: bu gibi yatırımları caydıracak ve katma değerinden mahrum olacaktır.
Alt sektörler: tarım ve turizm pek çok alt sektörü ve sanayiyi harekete geçirmektedir. Bundan mahrum olunacaktır.

Bazı varsayımlara göre; petrol dolum tesisi yatırımdan dolayı ülke/bölge olarak kaybedilecek faydalara örnek.
Petrol dolum tesisi yerine bölgede turizm (sağlık, butik, eco/agro gibi) yatırımlarının teşvik edilmesi ile bölge halkı, yerel işletmeler ve devlet bütçesi direkt ve dolaylı gelirler elde edeceklerdir. Bunu birtakım varsayımlar altında örnekleyebiliriz:

petrol dolum tesisi yerine bölgede 4-5 adet konaklama tesisi yapılarak 400 yatak kapasitesi yaratılmak istediğini varsayalım:
• Yaklaşık 3 yıl inşaat döneminin inşaat sektörümüze, esnafa, işçiye (ahşap, boya, kaplama, yalıtım, seramik, elektrik v.s (yerli/ithal)) katkı olacaktır.
• Tesisler faaliyet döneminde %50 dolulukla sadece gecelemelerden yöre belediyesine yıllık 30 bin tl ödeme yapacaklar. konaklama kapasitesi 1200 yatağa çıkarsa yine %50 dolulukla belediyeye yıllık katkı 90 bin tl olacaktır.
• İnşaat dönemi dışında faaliyet döneminde %50 doluluğa ve 400 yatak kapasitesine göre bölgede 150 kişi istihdam edilecektir. yani maaş olarak bölgeye yaklaşık 2,5 milyon tl akacaktır.
• Devlete prim, kdv gibi yükümlülükler ödenecektir.
• Başka ülkelerde yüksek olmakla birlikte ülkemizde turist başına uçak dışındaki harcama 580 dolar olarak hesaplanmaktadır. Dolayısı ile %50 doluluk ile bölgede faaliyet gösterecek toplam 600 yatak sunan otellerde kalan turistler otellere, esnafa ve diğer işletmelere katkısı 9 milyon dolar olacaktır.
• Bu katkı çarpan etkisi ile ki minimum 0,7 alıyoruz, çarpan etkisi ile bu para bölgeye 15 milyon dolar katkı bırakmış olacaktır.

ıı- Dolum tesisinin yapılması ile bölgedeki mevcut yatırımların zarar görmesi, nitelikli istihdama darbe vurulmasının maliyeti

• Mevcut eko turizm yatırımları, eko köyler (pansiyon, yürüyüş yolları, yol, bisiklet yolu, köy meydanı, organik üretim gibi) değerin yitirecek ve gelir kaybı, istihdam kaybı yaşanacaktır.
• TC ve KKTC kaynakları ile özel kişilerin öz kaynakları ile yapılan pek çok yatırım atıl kalacaktır.
• Köy kültürlerinin yaşatıldığı aktiviteler, festivaller değerini yitirecektir.
• Bölge insanı, işyeri sahibi, nitelikli iş sahibi olma imkanını yitirmiş olacaktır.

ııı-turizm sektörünün lokomotif olmaktan çıkması, turist profilinin değişmesi maliyeti:
Ülkemiz özel ilgi turizmi ve kitle turizminin gelişimine uygun kaynaklar sunmakta olduğundan turizm lokomotif sektör olarak belirlenmiş, bazı niş tarımsal sanayi ürünlerimiz ve diğer sanayi, tarım, hizmetler turizm sektörü etrafında gelişim göstermiştir.
• Petrol dolum tesisi 1,2 milyon m3 gibi büyük bir kapasiteli tesis turizm sektörünü lokomotif olmaktan çıkaracaktır.
• Dünyada gelişen eğilim olan özel ilgi turizmine (eko/agro turizm, köy turizmi, kuş gözlem, kaplumbağa, fok gözlem, tarih turizmi, sağlık turizmi gibi )yönelik kaynaklarımız zarar görecektir
• Gerek inşaat sürecinde gerekse depolanacak ürünler ve görsel kirlilik nedeniyle ülkemizde özellikli turizm yapma imkânı kalmayacak ve turizm lokomotif olmaktan çıkacaktır.
• Özel ilgi turizmi gelişemeyeceğinden sadece belli düzeyde kumar turizmi kitle turizmi yapılabilecektir.
• Akaryakıt yatırımının olduğu bölgeye diğer benzer yatırımların yapılması ve serbest bölgelerin yapılması da tehdit olacaktır.
• Gerek yerli sanayi (hellim, zeytin, harup, pekmez, doğal baharatlar v.s yani turiste sunulabilir ürünler) gerekse hizmet (otel ihtiyaçları, taşımacılık, turlar, yiyecek içecek gibi turist ihtiyaçları) sektörlerinde iflasların olması beklenecektir.

ıv-bölgeye yönelik diğer direkt maliyetler
• Bölgenin benzersiz doğasının, güzelliklerinin ve özelliğinin zarar görmesi sonucu "Karpaz" turizm ürününün yaratılamaması
• Bölgede balıkçılığının zarar görmesi
• Bölgeye yat turlarının azalması
• Bölgede sağlık yönünden yaşayanların zarar görmesi
• Bölgenin akaryakıt gibi kaçakçılıklarla anılmaya başlamasının yaratacağı zarar, itibar kaybı
• Gerek inşaat (dolgu boyutu) gerekse faaliyet döneminde bölge doğa ve faunası üzerinde olumsuz etkisi
• görsel kirlilik, (kantara kalesinden ve yoldan geçenlerin göreceği manzara).
• Bölgedeki arazilerin değerinin düşmesi,
• Bölgede üretilen tarım ürünlerinin değerini yitirmesi ve gelişmemesi
• Bölge mevcut zeytin ve harupculuğun zarar görmesi
• Bölgenin huzur veren özellikli havasının değişmesi,
• Bölgedeki köylerin özelliğini yitirmesi, gençlerin göç etmesi,
• Çevrede olabilecek (gerek dolum tesisinde, gerekse gelecek tankerlerde) büyük bir kazada tüm ülkenin geri dönülemez zarar görmesi riski.

Petrol dolum tesisi yatırımı için yukarıda yapılan uzun vadeli bakış açısı taşıyan fayda maliyet analizi sonucu bu yatırımın ülkemiz için uygun bir yatırım olmadığı sonucuna varılmıştır. Fayda maliyet analizine ilave olarak gerek tesis gerekse tankerler kaynaklı milyonda bir risk dahi içerse bu maliyetlere katlanmaya değer mi? sorusunu sormak gerek.

Her ülkenin koşulları farklıdır ve bu gibi tehlikeli madde içeren yatırımlar değerlendirirken ülkelerin kendi özel koşulları mutlaka dikkate alınmalıdır.