Hakan Çaydamlı paylaştı: 1 Haziran 1974 tarihli "çok gizli" Yunan emri

Ekonomist-yazar Hakan Çaydamlı, 1 Haziran 1974 tarihli ve Yunanistan Genelkurmay Başkanı tarafından Yunan Silahlı Kuvvetleri'ne gönderilen "çok gizli" ibareli bir emri kamuoyuyla paylaştı. Çaydamlı, paylaşımında hem belgenin orijinal metnine ve Türkçe çevirisine yer verirken, emrin dönemin siyasi ve askeri koşulları çerçevesinde değerlendirmesini de kaleme aldı.

Hakan Çaydamlı'nın yazısı şöyle: 

“1 HAZİRAN 1974 TARİHLİ VE YUNAN GENELKURMAY BAŞKANI TARAFINDAN YUNAN SİLAHLI KUVVETLERİNE HİTABEN YAYINLANAN ÇOK GİZLİ BİR EMİR. BU YAZIDA HEM ORİJİNAL EMRİ, HEM BU EMRİN TÜRKÇE TERCÜMESİNİ HEM DE EMRİ ANALİZ EDEN BİR MAKALEMİ SİZ DEĞERLİ OKURLARLA PAYLAŞIYORUM.

Bu belgeyi doğru değerlendirebilmek için önce yazıldığı zamana bakmak gerekir. Tarih 1 Haziran 1974. Yani Kıbrıs'ta henüz Makarios'a karşı darbe yapılmamış, Türkiye de Barış Harekâtı'nı başlatmamıştır. Ancak adadaki siyasi kriz giderek derinleşmekte, Atina'daki askeri cunta ile Makarios arasındaki anlaşmazlık her geçen gün büyümektedir.

İşte tam bu ortamda Yunanistan Genelkurmay Başkanı Orgeneral Grigorios Bonanos, kuvvet komutanlıklarına bu "Çok Gizli" emri gönderiyor.

Belgenin özü oldukça açıktır. Komutanlara, Türkiye'yi tahrik edebilecek hiçbir davranışta bulunmamaları emrediliyor. Türkiye'ye karşı herhangi bir askeri veya siyasi girişimin, Genelkurmay'ın açık izni olmadan yapılması yasaklanıyor. Ayrıca Türkiye ile ilgili yaşanacak her gelişmenin vakit kaybetmeden Genelkurmay'a bildirilmesi isteniyor.

İlk bakışta bu, oldukça temkinli bir tutumdur. Emir, açıkça "Türkiye ile gereksiz bir kriz çıkarmayın" mesajı vermektedir. Bu nedenle Yunan tarafı uzun yıllardır bu belgeyi, "Haziran 1974'te Yunanistan'ın Türkiye'yle savaşı kışkırtmak gibi bir niyeti yoktu." tezini destekleyen önemli belgelerden biri olarak göstermektedir.

Ancak tarih burada bitmiyor.

Belgenin yayımlanmasından sadece altı hafta sonra olayların seyri tamamen değişiyor. 15 Temmuz 1974'te, Atina'daki askeri cuntanın desteğiyle Makarios'a karşı darbe gerçekleştiriliyor ve yerine Nikos Sampson getiriliyor. Sampson'un iktidara gelişi, Kıbrıs'ın Yunanistan'a bağlanmasını, yani Enosis hedefini yeniden gündeme taşıyor. Türkiye ise bunu, 1960 Garanti Antlaşması'nın ve Kıbrıs'taki anayasal düzenin açık ihlali olarak değerlendiriyor.

Bunun ardından 20 Temmuz 1974'te Türk Silahlı Kuvvetleri Kıbrıs Barış Harekâtı'nı başlatıyor.

Bu nedenle Türk tarihçileri, söz konusu belgenin gerçekliğini kabul etseler bile, onun yalnızca 1 Haziran 1974 tarihindeki resmî yaklaşımı yansıttığını söylerler. Çünkü Haziran ayındaki talimatlar, Temmuz ortasında yaşanan darbe sonrasında oluşan yeni siyasi ve askerî durumu tek başına açıklayamaz.

Bugün tarafsız tarihçilerin çoğu da benzer bir değerlendirme yapmaktadır. Bu belge, Haziran 1974'te Yunan Genelkurmayı'nın Türkiye ile doğrudan bir çatışma istemediğini gösteren önemli bir tarihî kaynaktır. Ancak tek başına ne Yunanistan'ın bütün niyetlerini ortaya koyar ne de Türkiye'nin müdahalesinin haklılığı ya da haksızlığı konusunda kesin bir hüküm verir. Çünkü 1974 Kıbrıs krizi, yalnızca tek bir belgeyle açıklanamayacak kadar karmaşık; darbe, uluslararası hukuk, Garanti Antlaşması, Soğuk Savaş dengeleri ve adadaki iki toplum arasındaki uzun yıllara yayılan çatışmaların birlikte şekillendirdiği çok katmanlı bir tarihî süreçtir.

Bu yüzden tarihçiler, bu belgeyi tek başına bir "kanıt" olarak değil, 1974 yazında yaşanan büyük krizin yalnızca bir parçasını gösteren önemli bir belge olarak değerlendirirler."

İlgili belgeler: