Lüksemburg, İsviçre, Ekvator… Haksever, karma oy sistemini anlattı

Hükümet ortakları Ulusal Birlik Partisi (UBP) ile Yeniden Doğuş Partisi (YDP) yetkilileri, karma oy uygulamasının kaldırılmasına yönelik görüş bildirirken, Demokrat Parti (DP) Genel Başkanı Fikri Ataoğlu ise BRT'de katıldığı programda, ‘‘karma oy uygulaması yerine 6 bölgeli oy kullanılması’’ önerisini ortaya attı.

Karma oy uygulaması, farklı ülkelerde de gerek genel seçimlerde gerekse yerel veya bölgesel seçimlerde kullanılıyor. Uluslararası ilişkiler uzmanlarından Dr. Oğuz Ufuk Haksever, ülke örnekleri ve sistemin avantajları veya dezavantajlarını sıralayarak, ‘karma oy uygulaması’ ile ilgili Kıbrıs Postası’na bilgi verdi.

Haksever, siyaset bilimi literatüründe ‘‘panachage’’ olarak da anılan sistemin çok yaygın olmamakla birlikte farklı ülkelerde ve çeşitli seçimlerde kullanıldığını kaydetti.

HAKSEVER, ÜLKELERİ SIRALADI

Haksever, karma oy sisteminin ya da uygulamasının sadece Kuzey Kıbrıs’ta bulunduğu ve farklı ülkelerde kullanılmadığını söylemenin yanlış olduğunu söyledi.

Son yıllarda bazı ülkeler veya eyaletlerin özellikle temsiliyeti artırmak amacıyla seçim sistemlerinde reform yaptığını söyleyen Dr. Haksever, yerel veya bölgesel seçimlerden başlayarak karma oy sistemine geçiş yapıldığını kaydetti.

Haksever, Lüksemburg, İsviçre, Ekvador, Honduras ve El Salvador’un yanı sıra Almanya’nın Bremen ve Hamburg eyaletlerinde, Çekya ve Avusturya’da ise bazı eyaletlerde karma oy sisteminin uygulandığını belirtti.

Haksever, seçmenin açık ya da kapalı listede yapabildiklerinin yanı sıra partiler arası adaylara da tercih yapabileceğini kaydetti.

Örneklerini sıralamaya devam eden Haksever, Almanya’da Berlin, Kuzey Rhine-Westfalya ve Saarland eyaletleri hariç geriye kalan 13 eyalette ise sadece yerel seçimlerde karma oy kullanıldığını ifade etti.

Uzman, Monaco ve Liechtenstein örneklerini ise ‘‘seçmenin seçim çevresindeki sandalye kadar oy hakkı olması’’na gösterdi.

Haksever, söz konusu sistemle ilgili görüşlerini anlatmaya devam etti:

'KARMA OY SİSTEMİ, PARTİLER ARASI ADAYLAR ARASINDA TERCİH OLANAĞI SAĞLIYOR' 

‘‘Bazı sistemlerde, bir adaya birden çok oy verilebilir. Genellikle karma oy sistemlerinde seçmenlerin oy verebilecekleri sandalye kadar aday arasında tercih yaparak oy vermeleri mümkündür.

Kuzey Kıbrıs’ta bu uygulamaların tamamının mümkün olduğu karma oy sistemi kullanılmaktadır. Bu bağlamda şu an var olan çarşaf liste sisteminde seçmenler karma oy vermeyi tercih etmeleri durumunda Cumhuriyet Meclisi’nde bulunan sandalye sayısı kadar, yani 50 adaya kadar oy verebilir. Ancak Kuzey Kıbrıs’ta seçmenler ‘kümülatif’ ifadesiyle anılan ve bazı karma oy sistemlerinde bulunan bir adaya birden çok oy verme gibi bir tercihte bulunamazlar.’’

Haksever, kapalı liste sisteminin aksine karma oy sisteminin seçmenlerin siyasi partilerin sunduğu aday listelerinin ötesinde partiler arası adaylar arasında tercih yapmalarına olanak sağladığını kaydetti.

Söz konusu sistemin siyaset bilimciler arasında tartışıldığını anlatan Haksever, değerlendirmesine her iki maddeyi sıralayarak devam etti:

Avantajları:

Seçmen iradesinin ve tercihinin en doğru yansıması: Bu sistemde seçmenler parti aidiyeti yerine kendi görüşlerini farklı konularda, özellikle ekonomi, eğitim ve siyasette en iyi yansıtan, ancak farklı partilerde yer alan adayları tercih edebilirler.

Hesap verilebilirlik artar: Adaylar sadece parti yönetimine değil, doğrudan seçmenlere karşı da sorumlu hâle gelir ve bu durum kişisel performansı ve görünürlüğü artırabilir.

Temsil kalitesini artırabilir: Seçmenler liyakate veya kimliğe, cinsiyet, azınlık vb. unsurlara dayalı oy kullanabilir.

Dezavantajları:

Parti aidiyeti ve ideolojiyi zayıflatabilir: Seçmenler partilere ve ideolojilere dayalı tercihler yapmayabilirler.

Kampanyalar kişiselleşir: Adaylar partilerinin kampanyasından ziyade kendi kişisel seçilebilirlik durumlarına yönelebilir ve bu, siyasetin kişisel bağlar, çıkar ilişkileri ve patronaj ağları üzerinden yapılmasına yol açabilir.

Seçmen açısından sistem karmaşıktır: Oy kullanma süresi diğer sistemlere göre uzun olabilir, seçmenlerin yanlış oy kullanmasından ötürü geçersiz oy oranı artabilir ve sistemi ilk kez kullanan seçmenler tarafından anlaşılması zor olabilir.

Uzman Haksever, Göç Kimlik ve Hak Çalışmaları Merkezi (CMIRS) tarafından Mart 2026 döneminde gerçekleştirilen araştırmada, siyasi partilerin toplumun en az güven duyduğu kurumlar arasında geldiğini anımsattı.

'DOĞRUDAN ADAYLARA OY VERİLMESİ SİYASİ İRADE VE TEMSİL EDİLME DURUMUNA OLUMLU KATKI SAĞLAYABİLİR'

Çalışmayı değerlendiren Haksever, şu ifadeleri kullandı:

‘‘Bu çerçevede, Kuzey Kıbrıs’ta seçmenlerin karma oy sistemi ile güven duymadıkları siyasi partilere değil, doğrudan adaylara oy vermesi siyasi irade ve temsil edilme durumuna olumlu katkı sağlayan bir unsur olarak görülebilir.’’

Öte yandan, 2025 yılında gerçekleşen Cumhurbaşkanlığı seçiminde geçersiz oy oranının yüzde 2’nin altında kaldığını belirten Haksever, son yapılan genel seçimlerde ise geçersiz oy oranının %10’u bulduğunu anımsattı.

Haksever, ‘‘Yüksek Seçim Kurulu, her ne kadar 2022 seçiminde geçersiz oyların mühür/tercih/karma gibi oy davranışlarına dağılımı üzerinde bir veri açıklamasa da oranlar, karma oy sisteminin olası oy kaybına yol açtığı yönünde yorumlanabilir’’ dedi.

'KAPALI LİSTE' UYGULAYAN ÜLKELERE ÖRNEKLER

Türkiye ve İspanya’yı ise ‘kapalı liste’ uygulayan ülkelere örnek gösteren Dr. Haksever, söz konusu ülkelerde partilerin sunduğu aday listesine ‘liste oy’ verilebileceğini kaydetti.

Haksever, ‘açık liste’ uygulayan ülkelere ise Fransa, Belçika ve Brezilya’yı örnek gösterdi.