Kapılar, umutlar ve Erhürman'ın yeni formülü...

Öncelikle şunu söyleyeyim: Yeni kapılar açılmasını, aradaki sınırda yeni delikler olmasını önemsiyorum.

2018 yılında Derinya ve Aplıç kapısı açıldığında, canlı yayında sevinçten ağlayıp, alay konusu olduğum da doğrudur.

Fakat gelinen noktada Kıbrıs sorununun kapılar, mayınlar, mezarlıklar ya da bir takım ortak mekanizmalar noktasına indirgenmesine amanım hiç olmadı, olmayacak.

Ancak her ne olursa olsun Luricina-Limya kapısının açılmasından dolayı mutsuz değilim.

Ersin Tatar bu konuyu ilk önerdiğinde kendisine açık destek verip, alkışlamıştım da.

Çünkü Luricina ve Luricinalılar, 1974 sonrası bu ülkede en çok ıstırap çekenlerin başında gelir diye düşünüyorum.

Lise yıllarında bir sürü arkadaşımın okula gidip gelme konusunda yaşadıkları da hala hafızamda.

Fakat makalenin başında da dediğim gibi, Kıbrıs sorunu 'kapı açma' sorunu değildir, olmamalıdır, amaç tüm sınırların kalkmasıdır, federal bir çözümdür.

Öte yandan Gambo-Gemikonağı kapısının açılmasının da aynen Luricina'daki gibi sınırlı bir kitleye, ki onlar da o bölgede sıkışıp kalan Kıbrıslı Rumlardır, fayda getireceğini düşünüyorum.

Kermiya kuyruklarında eziyet çeken insanlar, Lefkoşa genelinde bir kapı açılmasını bekliyordu ancak son görüşme, ne Haspolat'ı açtı, ne de Lefkoşa içinden yeni bir geçiş noktası açılmasına olanak verdi, bu bakımdan, açılan iki yeni kapının verimli olacağını düşünmek zorlama bir yorum olur.

Bir not düşünmem gerekirse, Rumların çok istediği Erenköy geçişinin hayata geçmediği bir yerde, Türk tarafının beklediği kapıların açılmasını beklemek beyhude bir şeydir diye düşünüyorum.

Yine benim programlarımı ve makalelerimi takip edenler, son dönemde kapılar konusundaki yorumlarımı da yakından bilecektir.

Ben, bütünlüklü bir çözüm olmadan, insanların hayatına dokunacak kolaylaştırmaların hayata geçirilmesini, içinde yaşanılan konfor alanlarının daha da büyümesine ve bunun da çözüme ters etkiler potansiyelinin tehlikeli bir biçimde büyümesine yol açtığını düşünüyorum. Yani konfor ile çözüm, ters orantılı bir denklemdir.

Geçen makalemde de merhum Rum lider Dimitris Hristofiyas'ın tarihe mal olmuş o ünlü “sınır kapıları Taksim'i kalıcılaştırır” lafına atıfta bulunmuştum.

Gelinen noktada bunun daha da doğru bir laf olduğuna inanıyorum.

Bakınız, 10 yıl önce, tam da bugünlerde, İsviçre'de, Mont Pelerin zirvesindeydik. Kıbrıs sorunu Crans Montana sürecine doğru gidiyordu ve çözüm ufukta belirmişti.

Niye? Çünkü Kıbrıs sorununun 6 ana başlığı masadaydı ve işin özü müzakere ediliyordu.

Bugün GYÖ olarak konuşulmaya çalışılan karma evliliklerden doğan çocukların vatandaşlık konusu, Mont Pelerin zirvelerinde konuşulan ve karara bağlanma noktasında olan bir konuydu. Hatta dönemin Rum lideri Anastasiadis çözümden sonra vatandaşlık hakkı kazanacakların rakamını 82 bin olarak önerirken, Mustafa Akıncı'nın teklifi 92 bindi.

Hatırlatmam gerekirse, bu rakam Annan Planında 50 bindi ve Kıbrıs Türk tarafının sunabildiği rakam 44.900 kişi kadar olmuştu.

Şimdi mahkemelerde aranan hak, o günlerde masanın bir başlığıydı ve Crans Montana'ya 'arada buluşma' formülüyle birlikte gitmişti.

Haliyle aradan geçen 10 yılda geldiğimiz noktanın bu olması üzücüdür, çaresizliktir.

Yine de 9 Kasım görüşmesine ve sonuçlarına 'kör gözle' bakmak istemiyorum.

Ersin Tatar'ın göreve gelir gelmez iptal ettiği Imagine projesinin yeniden hayata geçirilmesi önemli bir gelişmedir. Her ne kadar, proje, bir çeşit teknik komite görünümüne sokulup, liderlerin uhdesine verilmiş olsa bile önemlidir.

Ben bu konuyu Tatar döneminde de çok sorgulamıştım ve işin doğrusu Tufan Erhürman'dan çok daha önce bir açılım bekliyordum.

Geç oldu, güç olmasın diyelim. Ama yeri gelmişken bir şey daha eklemem gerekirse, bu projeyle ilgili bir takım 'kişisel' sorunların yaşandığı, bunun da proje bağlamında sıkıntılara yol açtığı kulağıma çalınmış durumdadır. Kendi adıma söylemem gerekirse, gözüm bu projenin faaliyetlerinin üzerinde olmaya devam edecektir.

Tufan Erhürman hocamın görüşmeden sunduğu 'game-changer -sihirli formülünü ne olabilir?' noktasına geçmeden önce, kurulan diğer iş birliği mekanizmalarının hayırlı olmasını dilerim. Yine hocanın iki tarafına askerlerinin oluşturacağı bir askeri mekanizma önerisinin 'talihsiz, iki devletliliği çağrıştıran' bir şey olduğunu daha önce de yazmıştım, beklenildiği şekilde reddedildi.

Yine Ermeni ve Maronit kiliselerinin restorasyonu işlerinin, görüşme konusu değil, Kıbrıs Türk tarafının birine sormadan yapabileceği bir husus olduğunu defalarca söylemişliğim var, o yüzden keşke çok önceden yapılabilseydi diye düşünüyorum.

Görüşmeden çıkan BM Genel Sekreteri Antonio Guterres yeni bir üçlü görüşme yapılmasını da önemli buluyorum. Bir veda niteliğinde olmamasını diliyorum. Ama bunun olmaması için, iki taraf arasında genel bir uzlaşının olması şarttır.

Bu noktada Tufan hocanın ortaya koyduğu yeni öneri işe yarar mı?

Bir kere utanıp sıkılmadan, gerçekler üzerinden konuşacak olursak, hocam bu teklifi Türkiye ile istişare etmeden masaya koydu demek saflıktır.

Türkiye'nin bu mesajı Büyükelçi Ali Murat Başçeri vasıtasıyla önce Maria Holguin'e, ardından da onun vasıtasıyla Nikos Hristodulidis'e ilettiği kamuoyunun gözü önünde yaşanmış şeylerdir.

Elbette Tufan Erhürman vasıtasıyla, detayları ve diğer hususlarıyla birlikte Rum liderin önüne konması da bence tahminden ötedir.

Gelgelelim Hristodulidis, görüşme sonrası yaptığı açıklamada, bu teklifin reddedildiğini söylemiştir.

Fakat beni esasen heyecanlandıran nokta, görüşme sonrası Erhürman'ın düzenlediği basın toplantısında kullandığı ifadelerdir.

Bundan daha da ötesi, hocanın “diplomasiye bir şans verelim” “ilk anda reddedilebilir ama heba edilmeyecek kadar değerli bir öneri olduğunu düşünüyorum, bir düşünülsün” gibi ifadelerle yaşadığı heyecanı TV ekranlarından izlemek zorunda kaldığım için üzgünüm.

Yok yok, yanlış anlaşılmasın, keşke açlığa yenik düşüp yemek yemeye gitmek yerine, basın toplantısına katılıp, sorularımla onu biraz daha heyecana sürükleseydim diye hayıflanıyorum. Pişmanım.

Bunun dışında, hoca gibi 'heyecan yapmakla' pek alakası olmayan birisinin heyecanlandığını görmeye kayıtsız kalamam.

Kalmadığım için de düşünüyorum: Acaba ne teklif etti?

Kendisine ulaşıp 'nedir?' diye sormadım. Ayrıca kendisinin bunu açıklamamasını doğru buluyorum çünkü bildiğiniz gibi Tahsin abimgiller familyası, kendisine saldırmak için fermada beklemektedir.

Rum liderin bu teklifi henüz basına sızdırmamasını da olumlu buluyorum, demek ki o da üzerine düşünüyordur.

“Lafı geveleme de ne olduğunu söyle” diyenleri duyabiliyorum ama teklifi gerçekten bilmiyorum.

Ancak bilmiyorum demek, bir takım tahminler yapmama engel değil. Basitçe akıl yürütebiliriz.

Öyle ki, Rum tarafının en hayati konusu, Güvenlik ve Garantiler konusudur. Rumlar, garantilerin kalkmasını ve Türk ordusunun adadan çekilmesini en birincil konu olarak düşünmektedirler.

Bu konu uluslararası anlaşmaların konusu ve aynen Crans Montana'da olduğu gibi ayrı bir masanın muhteviyatı olduğu için, Tufan Erhürman'ın bu konuyla ilgili bir 'game-changer' ortaya koyduğunu düşünmek zorlama olur. Türkiye'nin buna niyeti varsa, bu kartı şu an oymayacağı da açıktır.

Rumların ikincil en önemli konusu ise mülkiyet ve toprak meselesidir. Toprak konusunun da en önemli iki alt başlığı Maraş ve Omorfo'nun iadesi meselesidir.

Omorfo, yaşayan, canlı bir şehirdir, iadesinin görüşülmesi genel müzakere masası konusudur, dolayısıyla bir koz olarak şu an için düşünülmesi mümkün değildir.

Dolayısıyla tüm bu anlattıklarım ışığında Tufan hocanın sunduğu önerinin Maraş'la ilgili olması kanımca en büyük olasılıktır.

Peki bu ne olabilir?

Bilindiği üzere, en nihayet 9 Kasım'da hem BM'ye hem de Kıbrıs Türk tarafına yazılı bir şekilde sunulan Hristodulidis'in 19 önerisinin en kritiklerinden bir tanesi, Maraş'ın iadesine karşılık, Mağusa limanının AB Komisyonu gözetiminde açılmasıdır. Bilindiği üzere bu konu da Erhürman tarafından reddedilmiştir.

Acaba diyorum, hocam bu teklife bir kontra teklif olarak, siyasi eşitlik bağlamında, dönüşümlü başkanlığın yazılı olarak taahhüdünü de eklenmiş olabilir midir?

Yani cümleye dökecek olursak, Kıbrıslı Türklerin siyasi eşitliğinin garantilenmesine denk gelen dönüşümlü başkanlığın peşinen kabulünün karşılığında, Hristodulidis'in Maraş formülünü kabul etmek işe yarar mı?

Dönüşümlü başkanlık, bilindiği üzere 'Yönetim ve Güç Paylaşımı' başlığının konusudur, Guterres kriterlerinin de ikinci maddesinde 2-1 oranında yer almaktadır.

Maraş, uzun yıllar GYÖ kapsamında yer almış bir konudur ama toprak iadesi bağlamında da yer almasında dolayı, aslında müzakerelerin de bir başlığıdır.

Bu durumda, hybrid bir anlayışla, bu formül, hem bir GYÖ, hem de bütünlüklü çözüm müzakerelerinin başlatılması için bir yöntem olabilir mi?

Bakınız, ben bu konuya çok kafa patlattım. Açıkçası Tufan Erhürman'a da 'sapla samanı karıştırıyorsun' diye de çok yüklendim. Metodoloji kavramını da 'müzakerelere takoz' diye çok eleştirdim.

Ama eğer Rum tarafı, yukarıda tahmini olarak anlattığım böylesi kullanışlı bir formülü basitçe reddediyorsa, büyük hata yapıyor demek isterim.

Çünkü Federasyon siyasi eşitlik üzerine bina edilir. Dönüşümlü başkanlık bunun bir aparatıdır. Bu konuda 'çapraz oy' kavramıyla birlikte, dönüşen başkanların her iki halkın rızasıyla seçilmesini sağlamak gayet mümkündür.

Ayrıca, kurulacak olan yeni devletin nasıl bir sistemle çalışacağı, başkanın bir çeşit tören paşası mı olacağı, yoksa yarı başkanlık gibi bir sistem mi olacağı belli değilken, belki de sembolik kalacak bir mevki için, bütün yorganı yakmayı hiç de doğru bulmuyorum.

Ha bu noktada 'asla bir Türk'ün başkan olmasını kabul etmem' diyen Rumlar da varsa, onların da ayrı yatmasını tavsiye ederim.

Bugün New York belediyesinin başında daha 7 yıl önce vatandaşlık kazanan bir Ugandalı vardır, belirtmek isterim.

Yani kısacası, ortaya konulan formülün ne olduğunu ancak bu tahminler üzerinden varsayarak konuşulabilirim.

Bazılarının bunu farazi olarak düşünebilir.

Ben farazi olduğunu düşünmüyorum, akıl yürütmek olarak görüyorum.

Yaratıcı, sarsıcı, tabuları yıkıcı, ufukları açıcı formüller bulmayı, bunları sunmayı, geçmişin köhneleşmiş, denenmiş, yanılmış formüllerinin tekrarından çok daha değerli buluyorum.

Umarım bu bakış açısın yeni ve olası bir sürece de yansır.

Yoksa bir 50 yıl daha havanda su dövmeye devam ederiz...