LÛLÛ'NUN UÇUŞU

Prof. Dr. Mehmet ÇAĞLAR
chaglarm@yahoo.co.uk
Prof. Dr. Mehmet ÇAĞLAR

BİR ÇOCUK GERİDE KALIRSA, GELECEK YARIM KALIR Sessiz Çocuklar, Görünmeyen Eşitsizlikler (1/4)

Yayın Tarihi: 17/11/26 12:00
okuma süresi: 8 dak.

Sessiz Çocuklar, Görünmeyen Eşitsizlikler (1/4)

Prof. Dr. Mehmet Çağlar

Bugünden başlayarak dört gün boyunca eğitim üzerine düşünmek, sorgulamak ve belki de alıştığımız bazı doğruları yeniden tartışmak istiyorum. Eğitimde eşitsizlikten kapsayıcılığa, öğrenen okullardan öğretimsel liderliğe, yapay zekâdan barış kültürüne uzanan bu yazı dizisinin merkezinde tek bir soru bulunacak: Eğitim sistemlerimiz gerçekten bütün çocukların öğrenmesini sağlayabiliyor mu?

Bir çocuk düşünün…

Her sabah erkenden uyanıyor. Çantasını alıyor, okulun yolunu tutuyor. Sınıfta bir sırası var. Adı yoklama defterinde yazılı. Öğretmeni onu tanıyor, arkadaşlarıyla aynı derslere giriyor, aynı sınavlara katılıyor.

Görünüşte her şey yolunda.

Ama o çocuk öğrenemiyor.

Belki ailesinin ekonomik koşulları yeterli değil. Belki evinde ders çalışabileceği bir köşesi bile yok. Belki konuştuğu dil, okulun diliyle aynı değil. Belki diğerlerinden farklı öğreniyor, daha fazla zamana, daha farklı bir yönteme ihtiyaç duyuyor. Belki de kimsenin fark etmediği bir korku, bir kaygı, bir yoksunluk taşıyor içinde.

Önce sorularına yanıt bulamıyor. Sonra soru sormaktan vazgeçiyor. Bir süre sonra konuşmamayı öğreniyor. En sonunda da hayal kurmaktan…

Kimseyi rahatsız etmeyen, sessiz, uslu bir öğrenciye dönüşüyor.

Oysa belki de eğitim sisteminin en büyük başarısızlığı, tam da o sessizliğin içinde saklıdır.

Çünkü bir çocuğun okulda bulunması, onun gerçekten öğrendiği anlamına gelmez.

Okula gitmek başka, öğrenebilmek başkadır. Sınıfta bulunmak başka, o sınıfa ait hissedebilmek başkadır. Herkese aynı kitabı vermek başka, herkesin o kitaptan öğrenebilmesini sağlamak bambaşkadır.

Asıl sorumuz şu olmalıdır:

Okullarımız çocukları gerçekten eğitiyor mu, yoksa bazı çocukların sessizce geride kalmasına alışıyor muyuz?

273 milyon ayrı hayat, 273 milyon ayrı gelecek

Eğitimde eşitsizlik, yalnızca yoksul toplumların sorunu değildir. İnsanlığın ortak geleceğini ilgilendiren küresel bir adalet meselesidir.

UNESCO'nun 2026 Küresel Eğitim İzleme Raporu'nda yer alan verilere göre, 2024 yılında dünyada yaklaşık 273 milyon çocuk ve genç okul dışındaydı. Bu sayı, ilgili ilköğretim ve ortaöğretim çağındaki nüfusun yaklaşık yüzde 17'sine karşılık geliyor.

Bir başka ifadeyle, okul çağındaki yaklaşık her altı çocuk ve gençten biri eğitim sisteminin dışında kalıyor.

273 milyon…

İlk bakışta yalnızca bir sayı. İstatistik tablolarında yer alan, raporlarda karşılaştığımız, belki de büyüklüğünü tam olarak kavrayamadığımız bir sayı.

Oysa bu sayının ardında 273 milyon ayrı hayat, 273 milyon ayrı hikâye, 273 milyon ayrı gelecek ihtimali bulunuyor.

Her biri başka bir dünyanın kapısını aralayabilecek, ama henüz o kapıya ulaşamamış milyonlarca çocuk…

Belki içlerinde geleceğin bilim insanları var. Bir hastalığa çare bulabilecek araştırmacılar, insanlığın ufkunu genişletebilecek düşünürler, sanatçılar, öğretmenler, mühendisler…

Belki de dünyayı değiştirebilecek bir çocuk, bugün okuyamadığı bir kitabın başında değil; hiç gidemediği bir okulun hayalini kuruyor.

Üstelik bu tablo yalnızca okul dışında kalanları gösteriyor. Okula devam ettiği hâlde yeterince öğrenemeyen, temel becerileri kazanamayan, yeteneklerini geliştiremeyen milyonlarca çocuk bu sayının ötesinde.

UNESCO'nun değerlendirmesinde okul dışında kalma oranı düşük gelirli ülkelerde yaklaşık yüzde 36, yüksek gelirli ülkelerde ise yüzde 3 düzeyinde.

Aradaki uçurum yalnızca ekonomik değildir. Aynı zamanda yaşam fırsatları arasındaki uçurumdur.

Oysa hiçbir çocuk hangi ülkede doğacağını seçmez. Hiçbir çocuk ailesinin gelirini, ana dilini, içinde büyüyeceği toplumsal koşulları seçmez.

Öyleyse bir çocuğun geleceğini, kendi iradesi dışında belirlenmiş koşullara teslim etmeyi nasıl kabul edebiliriz?

İki kere iki her yerde dört, ama…

Matematiğin evrensel doğruları vardır.

İki kere iki, dünyanın neresine giderseniz gidin dörttür.

Ne var ki o doğruyu öğrenme fırsatı dünyanın her yerinde eşit değildir.

Bir çocuk düşünün. Evinde bilgisayarı, kitapları, internet bağlantısı, kendisine yardımcı olabilecek yetişkinler var. Sessiz bir odada çalışabiliyor.

Bir başka çocuk düşünün. Kalabalık bir evde yaşıyor. Bazen okuldan sonra çalışmak zorunda kalıyor. İnternete erişimi sınırlı. Öğrenmekte zorlandığında kendisine yardımcı olacak kimseyi bulamıyor.

Şimdi bu iki çocuğu aynı sınava sokalım. Sonuçlara bakarak birine başarılı, diğerine başarısız diyelim.

Bu değerlendirme ne kadar adildir?

OECD'nin PISA 2022 araştırmasına göre, katılımcı ülke ve ekonomiler genelinde sosyoekonomik bakımdan en avantajlı öğrenci grubuyla en dezavantajlı grup arasında matematik başarısında ortalama 93 PISA puanlık fark bulunuyor.

Bu, 100 puan üzerinden yapılan sıradan bir sınavın puan farkı değildir. Uluslararası değerlendirme ölçeğinde çok önemli bir öğrenme eşitsizliğine işaret etmektedir.

Başarıyı yalnızca zekâya, çalışkanlığa veya bireysel gayrete bağlamak, işte bu nedenle gerçeğin önemli bir bölümünü görmezden gelmektir.

Burada iki kavramı birbirinden ayırmak zorundayız: Eşitlik ve hakkaniyet.

Eşitlik, herkese aynı olanakları sunmak olarak anlaşılabilir. Hakkaniyet ise herkesin öğrenebilmek için ihtiyaç duyduğu desteğe ulaşabilmesini gerektirir.

Çünkü bütün çocuklar hayata aynı başlangıç çizgisinden başlamıyor.

Aynı sınava girmeleri, aynı fırsatlarla hazırlandıkları anlamına gelmiyor. Aynı öğretmeni dinlemeleri, aynı koşullarda öğrendiklerini göstermiyor.

Dolayısıyla eğitimde adalet, yalnızca kapıları herkese açmakla sağlanamaz. O kapıdan geçen her çocuğun öğrenme yolculuğunu sürdürebilmesi de güvence altına alınmalıdır.

Başarısız olan çocuk mu, yoksa sistem mi?

Yıllardır öğrencilerin başarılarını ölçüyoruz. Sınavlar yapıyor, notlar veriyor, öğrencileri sıralıyoruz.

Peki aynı kararlılıkla eğitim sistemimizin başarısını sorguluyor muyuz?

Bir çocuk yıllarca okula devam ettiği hâlde temel becerileri kazanamıyorsa, bunun sorumluluğu yalnızca o çocuğa yüklenebilir mi?

Öğrenme güçlüklerinin nedenlerini araştırmadan, gerekli desteği sağlamadan ve farklı koşulları dikkate almadan yapılan her değerlendirme eksik kalır.

Çocukların bireysel çabası elbette önemlidir. Ancak eğitim politikalarının görevi, çabanın sonuç verebileceği koşulları oluşturmaktır.

Yoksulluğun yarattığı öğrenme eşitsizliğini çocuğun başarısızlığı olarak adlandırmak, toplumun sorumluluğunu çocuğun omuzlarına yüklemektir.

Gerçek eğitim adaleti, çocukların farklı başlangıç koşullarının onların geleceğini belirlemesini önleyebilmektir.

Belki de eğitim anlayışımızda değiştirmemiz gereken ilk şey budur.

Çocuğu suçlamadan önce ona sunduğumuz fırsatları sorgulamak…

Çünkü eğitim sisteminin gerçek sınavı, yalnızca en başarılı öğrencileri ne kadar ileri taşıdığı değil, geride kalma riski taşıyan çocukların elinden ne ölçüde tutabildiğidir.

Yarın: Çocuk mu okula uyacak, okul mu çocuğa?

Kaynaklar: UNESCO, Global Education Monitoring Report 2026; OECD, PISA 2022 Results (Volume I).

 


Bu makalede yer alan fikirler yazara aittir ve Kıbrıs Postası’nın editöryal politikasını yansıtmayabilir.
#mesajınızvar
Levent ÖZADAM'dan
#mesajınızvar
Gözden Kaçmadı
#gozdenkacmadi

Yorumlar

Dikkat!
Suç teşkil edecek, yasadışı, tehditkar, rahatsız edici, hakaret ve küfür içeren, aşağılayıcı, küçük düşürücü, kaba, müstehcen, ahlaka aykırı, kişilik haklarına zarar verici ya da benzeri niteliklerde içeriklerden doğan her türlü mali, hukuki, cezai, idari sorumluluk içeriği gönderen Üye/Üyeler’e aittir.