LÛLÛ'NUN UÇUŞU

Prof. Dr. Mehmet ÇAĞLAR
chaglarm@yahoo.co.uk
Prof. Dr. Mehmet ÇAĞLAR

Daha Akıllı Makineler mi, Daha Bilge İnsanlar mı? (4/4)

Yayın Tarihi: 20/11/26 07:50
okuma süresi: 10 dak.

BİR ÇOCUK GERİDE KALIRSA, GELECEK YARIM KALIR

Daha Akıllı Makineler mi, Daha Bilge İnsanlar mı? 

Prof. Dr. Mehmet Çağlar

Dört günlük yazı dizimizin sonuna geldik.

İlk yazımızda okulda bulunduğu hâlde öğrenemeyen, giderek sessizleşen bir çocuğun hikâyesiyle başlamıştık. Ardından eğitimdeki eşitsizlikleri, kapsayıcılığı, sürdürülebilirliği, öğrenen okulları ve öğretimsel liderliği tartıştık.

Bugün ise bütün bu konuları insanlığın geleceğiyle ilişkilendirmek istiyorum.

Çünkü eğitim yalnızca bugünün çocuklarını yarına hazırlama meselesi değildir. Aynı zamanda nasıl bir gelecek istediğimizle ilgili temel bir toplumsal tercihtir.

Ve bu tercihin merkezinde giderek daha önemli hâle gelen bir soru bulunuyor:

Daha akıllı makineler geliştirirken, daha bilge insanlar yetiştirebiliyor muyuz?

Yapay zekâ çağında eğitimin geleceği

İnsanlık yeni bir teknolojik dönüşümün içinden geçiyor.

Yapay zekâ, eğitim dâhil olmak üzere yaşamın hemen her alanını yeniden şekillendiriyor.

Öğrencilerin bireysel öğrenme hızlarına uygun içerikler hazırlanabiliyor. Öğretmenler ölçme ve değerlendirme süreçlerinde yeni araçlardan yararlanabiliyor. Öğrenme güçlüklerini belirlemek, farklı öğretim yolları geliştirmek ve bilgiye erişimi kolaylaştırmak için yeni fırsatlar ortaya çıkıyor.

Bunlar önemli gelişmeler.

Ancak teknolojinin gelişmesi, kendiliğinden eğitimin daha adil veya daha nitelikli olacağı anlamına gelmiyor.

Tam tersine, dikkatli davranılmazsa yapay zekâ mevcut eşitsizlikleri daha da derinleştirebilir.

Bir tarafta güçlü dijital altyapıya, gelişmiş teknolojilere ve kaliteli eğitime erişebilen çocuklar…

Diğer tarafta internete, bilgisayara, hatta temel öğrenme kaynaklarına ulaşmakta zorlanan milyonlarca çocuk…

Böyle bir dünyada yapay zekâ herkes için aynı fırsatı yaratabilir mi?

Üstelik sorun yalnızca erişim değildir.

Yapay zekâ sistemlerinin kullandığı verilerde önyargılar bulunabilir. Öğrencilerin farklı dilleri, kültürleri ve öğrenme biçimleri yeterince temsil edilmeyebilir.

Teknolojik araçlar eleştirel bir pedagojik yaklaşımla kullanılmadığında, öğrencileri düşünmeye yöneltmek yerine hazır yanıtların pasif tüketicilerine dönüştürebilir.

Bu nedenle önemli olan, teknolojinin ne kadar güçlü olduğu kadar, kimin yararına ve hangi değerlerle kullanıldığıdır.

Belki de çağımızın en önemli eğitim sorularından biri şudur:

Yapay zekâ insanın yerine daha çok düşünmeye başladığında, insanın düşünme yeteneğini nasıl geliştireceğiz?

Çocuklara yalnızca doğru cevabı bulmayı değil, doğru soruyu sormayı da öğretmeliyiz.

Bilgiyi ezberlemeyi değil, sorgulamayı…

Teknolojiyi kullanmayı değil, gerektiğinde eleştirmeyi…

Hızlı sonuç üretmeyi değil, o sonucun insani ve ahlaki sonuçlarını değerlendirmeyi…

Çünkü daha hızlı hesap yapan makineler geliştirebiliriz. Daha çok bilgi depolayan sistemler kurabiliriz. Birçok zihinsel işlemi insanlardan daha kısa sürede gerçekleştiren teknolojiler üretebiliriz.

Ancak bütün bunlar tek başına daha adil, daha barışçıl ve daha insanca bir dünya yaratmaya yetmez.

Geleceğin eğitimi, yalnızca daha akıllı makineler kullanan değil; daha bilge, daha vicdanlı, daha özgür düşünebilen insanlar yetiştirmek zorundadır.

Barış, sınıfta başlar

Eğitim yalnızca ekonomik kalkınmanın aracı değildir.

Yalnızca nitelikli iş gücü yetiştirmek, üretimi artırmak veya teknolojik rekabette öne geçmek için de yapılmaz.

Eğitimin çok daha derin bir toplumsal sorumluluğu vardır: Birlikte yaşayabilen insanlar yetiştirmek.

Farklı düşüncelere saygı göstermeyi, çatışmaları şiddete başvurmadan çözmeyi, başkalarının haklarını kendi hakları kadar önemsemeyi öğrenen insanlar…

Demokrasinin yalnızca bir yönetim biçimi değil, aynı zamanda bir yaşam kültürü olduğunu kavrayan bireyler…

Bir çocuğun sınıfta farklı olduğu için dışlanması ile bir yetişkinin toplumda farklı kimliği nedeniyle ayrımcılığa uğraması arasında düşündüğümüzden daha güçlü bir ilişki vardır.

Çünkü önyargılar da öğrenilir.

Ayrımcılık da öğrenilir.

Ama dayanışma, empati ve barış da öğrenilebilir.

Bir sınıfta çocuklar birbirlerini dinlemeyi, farklılıklarla birlikte çalışmayı, ortak karar almayı ve anlaşmazlıkları konuşarak çözmeyi öğreniyorsa, orada yalnızca akademik eğitim yapılmıyordur.

Aynı zamanda demokratik bir toplumun kültürel temelleri de atılıyordur.

Bu nedenle barış eğitimi, ders kitaplarında yer alan birkaç güzel cümleden ibaret olamaz.

Barış, okulun gündelik yaşamında karşılık bulmalıdır.

Öğretmenin öğrenciye davranışında, yöneticinin öğretmeni dinleyişinde, çocukların birbirleriyle ilişkilerinde ve okulun farklılıklara yaklaşımında görünür olmalıdır.

Barış kültürü yalnızca uluslararası anlaşma masalarında değil, çocukların birbirine nasıl davranacağını öğrendiği sınıflarda da inşa edilir.

Başarıyı yeniden tanımlamanın zamanı

Eğitim sistemlerini değerlendirirken çoğu zaman sayısal göstergelere bakıyoruz.

Sınav ortalamaları, başarı sıralamaları, üniversiteye giriş oranları, diploma sayıları, uluslararası değerlendirme sonuçları…

Bunlar elbette önemlidir.

Ancak sayıların arkasındaki insanı görmezden geldiğimizde eğitim kendi amacından uzaklaşmaya başlar.

Bir ülkenin en başarılı öğrencileri uluslararası yarışmalarda madalyalar kazanabilir. Üniversiteleri dünya sıralamalarında yükselebilir. Okulları teknolojiyle donatılabilir.

Fakat aynı ülkede yoksul bir çocuk yeterli eğitim desteği alamıyorsa, özel gereksinimi olan bir öğrenci kendisini dışlanmış hissediyorsa, bir genç ailesinin ekonomik koşulları nedeniyle eğitimini sürdüremiyorsa, ortada ciddi bir adalet sorunu vardır.

Bir eğitim sisteminin niteliği yalnızca en başarılı öğrencilerinin ulaştığı noktaya bakılarak değerlendirilemez.

En fazla desteğe ihtiyaç duyan çocuklarına hangi fırsatları sunduğuna da bakılmalıdır.

Başarı, yalnızca yüksek puan almak değildir.

Başarı, başlangıçta dezavantajlı olan bir çocuğun kendi potansiyelini gerçekleştirebilmesidir.

Başarı, öğrenme güçlüğü yaşayan bir öğrencinin uygun destekle ilerleyebilmesidir.

Başarı, bir çocuğun okulda kendisini güvende, değerli ve ait hissetmesidir.

Başarı, öğretmenin mesleki gelişimini sürdürebilmesi, okulun hatalarından öğrenebilmesi ve toplumun eğitim yoluyla daha adil hâle gelebilmesidir.

Bunun için kaynakların gerçek öğrenme ihtiyaçlarına göre dağıtılması, öğretmenlerin güçlendirilmesi ve okulların katılımcı, demokratik öğrenme topluluklarına dönüştürülmesi gerekir.

Gelecek, geride bıraktığımız çocukların gözlerinde saklı

Şimdi ilk yazımızdaki çocuğa dönelim.

Hani her sabah okula giden, sınıfta bir sırası bulunan ama giderek sessizleşen o çocuğa…

Belki bugün yine dersinde bir sorunun yanıtını veremedi.

Belki arkadaşları güldü.

Belki öğretmeni zaman bulamadı.

Belki bir kez daha başarısız olduğunu düşündü.

Belki eve dönerken okul çantasından daha ağır bir duygu taşıdı omuzlarında: Yapamayacağına ilişkin inanç.

Oysa belki yalnızca biraz daha zamana ihtiyacı vardı.

Belki farklı bir anlatıma, küçük bir desteğe, kendisine güvenen bir öğretmene…

Belki de hayatını değiştirecek tek şey, bir yetişkinin ona içtenlikle "Sen öğrenebilirsin" demesiydi.

Bir çocuğun öğrenmekten vazgeçmesi her zaman onun kendi kararı değildir. Bazen sistemin ona yeterince fırsat sunmamasının sonucudur.

İşte bu nedenle eğitim yalnızca okulun değil, bütün toplumun sorumluluğudur.

Devletlerin, yöneticilerin, öğretmenlerin, ailelerin, üniversitelerin ve eğitim politikalarını belirleyen herkesin…

Geleceği yalnızca ekonomik göstergelerle, teknolojik gelişmelerle ya da bilimsel başarılarla değerlendiremeyiz.

Gelecek, aynı zamanda bugün hangi çocukları gördüğümüzle, hangilerini duyduğumuzla ve hangilerine ulaşabildiğimizle şekillenecektir.

Bir toplumun gerçek gelişmişliği, yalnızca en güçlülerinin ne kadar ileri gittiğiyle değil, en kırılgan olanlarını ne kadar koruyabildiğiyle de anlaşılır.

Çünkü eğitimde geride kalan çocuk, yalnızca bireysel bir başarısızlık hikâyesi değildir.

O çocuk, kullanılmamış bir yetenektir.

Duyulmamış bir sestir.

Gerçekleşmemiş bir hayaldir.

Belki de insanlığın henüz tanımadığı bir bilim insanı, bir sanatçı, bir düşünür, bir barış elçisidir.

Ve biz onun öğrenme hakkını koruyamadığımızda, yalnızca o çocuğun geleceğinden bir şey eksiltmiş olmayız.

Kendi geleceğimizden de eksiltiriz.

Çünkü bir çocuk geride kalırsa, yalnızca onun yolu yarım kalmaz. Toplumun vicdanı, insanlığın umudu ve hepimizin ortak geleceği de yarım kalır.

Kaynaklar: UNESCO, Reimagining Our Futures Together (2021); UNESCO, Recommendation on Education for Peace, Human Rights and Sustainable Development (2023).


Bu makalede yer alan fikirler yazara aittir ve Kıbrıs Postası’nın editöryal politikasını yansıtmayabilir.
#mesajınızvar
Levent ÖZADAM'dan
#mesajınızvar
Gözden Kaçmadı
#gozdenkacmadi

Yorumlar

Dikkat!
Suç teşkil edecek, yasadışı, tehditkar, rahatsız edici, hakaret ve küfür içeren, aşağılayıcı, küçük düşürücü, kaba, müstehcen, ahlaka aykırı, kişilik haklarına zarar verici ya da benzeri niteliklerde içeriklerden doğan her türlü mali, hukuki, cezai, idari sorumluluk içeriği gönderen Üye/Üyeler’e aittir.