Eleştirel düşünme ve birlikte yaşama kültürü

Telefonumuza bir haber düşüyor. Başlığını okuyor, şaşırıyor, belki öfkeleniyor ve hemen bir yakınımıza gönderiyoruz. Sonra fark ediyoruz ki haber eskiymiş ya da başlık, anlatılanların yalnızca bir bölümünü yansıtıyormuş. Birçoğumuza tanıdık gelebilecek bu durumda, günün telaşında her bilgiyi uzun uzun incelemek kolay değil. Üstelik anlatılanlar zaten düşündüklerimizle örtüşüyorsa, durup bakmaya daha az ihtiyaç duyabiliyoruz.

Eleştirel düşünme, böyle anlarda kendimize küçük bir düşünme alanı açabilmekle başlıyor. Duyduğumuz şeyin nereden geldiğine, neye dayandığına ve kendi yorumumuzun buna neler eklediğine bakıyoruz. “Bunu nereden biliyorum?”, “Acaba başka bir açıklaması olabilir mi?” diye soruyoruz. Bazen de “Şimdilik karar verecek kadar bilgim yok” diyebiliyoruz.

Açık fikirlilik de aslında bu alanı genişletiyor. Kendi bildiklerimizin eksik olabileceğini kabul ettiğimizde, karşımızdakinin söylediklerini daha rahat dinleyebiliyoruz. Elbette dinlediğimiz her görüşü benimsemek zorunda değiliz, iddiaların dayanaklarına bakarak karar verebiliriz.

KKTC’de gündelik hayatımızı düşündüğümüzde, bu becerinin ne kadar çok yerde işe yarayabileceğini görebiliriz. Bir okulla ilgili duyduğumuz haber, trafik konusunda yapılan bir açıklama veya çevremizi etkileyecek bir karar… Böyle konular hepimizi ilgilendiriyor. Bazen bir açıklamayı yapan kişiye duyduğumuz yakınlık ya da uzaklık, söylenenlerin önüne geçebiliyor. Oysa bir vaadin nasıl uygulanacağını, hangi imkânlarla hayata geçirileceğini konuşmak, ortak bir değerlendirme yapmamızı kolaylaştırabilir.

Tanıdık birinden duyduğumuz bilgiye güvenmek de doğal. Yine de o kişinin de eksik duymuş ya da yanlış anlamış olabileceğini aklımızda tutmak gelen bilgileri filtreden geçirmek oldukça koruyucu olabiliyor. Doğrulamadan aktarılan bir söylenti birini incitebilir ya da tek bir olaydan hareketle bütün bir grup hakkında hüküm vermek aramızdaki mesafeyi artırabilir. Sorulara yer açabildiğimizde, anlaşmazlıkları kişiselleştirmeden konuşmak ve ortak sorunlara çözüm aramak için de fırsat buluruz.

Bunun günlük ilişkilerimizdeki karşılığı bazen çok basittir. Bir yakınımızın davranışına kırıldığımızda aklımızdan “Bunu bilerek yaptı” geçebilir. İlk yorumumuzun yanına “Acaba bilmediğim bir şey mi var?” sorusunu koymak, konuşmanın yönünü değiştirebilir. Benzer şekilde bir reklamın vaadini incelemek veya işyerindeki bir aksaklığın farklı nedenlerini düşünmek de kararlarımıza yardımcı olabilir.

Gençler içinse bu beceri, kendilerini tanımaya çalıştıkları yıllarda değerli bir destek sunar. Sosyal medyada gördükleri bedenler, başarı hikâyeleri ve kendinden emin yorumlar, kendi hayatlarını değerlendirmelerinde etkili olabilir. Çok izlenen bir içerik güvenilir olmayabilir veya akıcı bir yapay zekâ yanıtında da hata bulunabilir. Gençlerle birlikte “Bunu kim söylüyor, neye dayanıyor, bize ne anlatmaya çalışıyor?” diye bakabilmek, gördükleri her şeyi kendileri için bir ölçü kabul etmelerinin önüne geçmeye yardımcı olabilir.

Arkadaşlıklarında da benzer bir alan açılır. “Herkes yapıyor” denilen bir davranışı gerçekten isteyip istemediklerini düşünebilir, bir arkadaşları hakkında duyduklarıyla hemen karar vermeden önce onunla konuşabilirler. Kendi düşüncelerini anlatırken karşılarındakine de söz verebilmek, ilişkilerde birbirini anlamayı da kolaylaştırır.

Avrupa’daki bazı uygulamalar, bu alışkanlıkların eğitim içinde nasıl desteklenebileceğini gösteriyor. Finlandiya’da medya okuryazarlığı, erken çocukluktan yetişkin eğitimine uzanan bir beceri olarak görülüyor ve farklı derslerde ele alınıyor. Güncel haberler ve yanıltıcı içerikler de öğrenme sürecinde kullanılabiliyor. Fransa’da ise öğrenciler medya ve bilgi eğitimi kapsamında farklı kaynaklardan bilgi aramayı, içerikleri değerlendirmeyi ve kendi medya ürünlerini oluşturmayı öğreniyor. Böylece bilgiyi sorgulamak, derslerde deneyebilecekleri bir alışkanlığa dönüşüyor.

Peki, evde buna nasıl yer açabiliriz? Günün yorgunluğunda çocuğun her sorusuna uzun bir açıklama yapmak mümkün olmayabilir. Bazen “Bilmiyorum, birlikte bakalım mı?” demek bile güzel bir başlangıçtır. Okuduğumuz hikâyedeki bir karakterin davranışını konuşabilir ya da bir reklamın neden o şekilde hazırlandığını birlikte düşünebilirsiniz. Çocuğun cevabını hemen düzeltmeden, nasıl düşündüğünü merak ederek dinlemek de bu denemenin parçasıdır.

Gneçlerşe konuşurken ise sorularımızın nasıl duyulduğuna biraz dikkat edebiliriz. Peş peşe gelen “Neden?” soruları bazen ilgi göstermekten çok hesap sormak gibi hissedilebilir. Sakin bir anda “Sen bunu nasıl değerlendiriyorsun?” diye sormak ve cevabına gerçekten yer vermek daha rahat bir sohbet sağlayabilir. Bizim de “Haklısın, bunu düşünmemiştim” diyebilmemiz, farklı düşünmenin ilişkiyi bozmadığını hissettirir.

Sınıfta da öğrencilerin cevaplarının ardındaki düşünceye yer açılabilir. Aynı olayı anlatan iki metne bakmak, bir iddianın dayanaklarını birlikte incelemek ve öğrencilere düşünmeleri için zaman tanımak bunun yollarından bazılarıdır. Sorusu küçümsenmeden dinlenen, yanıldığında utandırılmayan bir öğrenci, düşüncelerini paylaşmaya elbette daha rahat yaklaşacaktır.

KKTC’de aileler, okullar, medya ve kurumlar olarak bu alışkanlığa katkıda bulunabiliriz. Paylaştığımız bilginin kaynağını göstermek, yanlış aktardığımız bir şeyi düzeltmek veya bir kararımızın gerekçesini açıklamak, günlük hayatta örnek ve model olmanın yollarıdır. Çocuklara ve gençlere kendi yanılgılarımızı nasıl karşıladığımızı da gösteriyoruz.

Bu hafta küçük bir deneme yapabiliriz... Paylaşmak istediğimiz bir haberi seçip göndermeden önce bir dakika duralım. “İlk kaynak kim?”, “Bu iddiayı destekleyen ne var?”, “Ben buna neden hemen inandım?” diye bakalım. İstersek bunu çocuğumuzla, öğrencilerimizle ya da bir arkadaşımızla birlikte deneyelim. Sonunda fikrimiz değişebilir veya aynı kalabilir. Belki de yalnızca biraz daha bilgiye ihtiyaç duyduğumuzu fark ederiz. Her durumda, neye dayanarak düşündüğümüzü konuşmak için bir fırsatımız olur.