Bavuri

1990'ların başı. Kıbrıslı bir genç, üniversite okumak için İstanbul’a gider. İlk derslerden birinde, kalabalık bir amfide, yanında oturan arkadaşına döner.

“Bana bavuri de.”

Arkadaşı şaşırır.

“Bavuri ne?”

Genç açıklamaz. Sadece o kelimeyi duymak istiyordur. İstanbul’un ortasında, yüzlerce kişinin arasında, adadan uzakta, memleketinin sesini özlemiştir. Ama o sesi, kelimeyi hayatında hiç duymamış birinden istemiştir.

Bugün Kıbrıslı bir genç, İstanbul’daki bir amfide hâlâ “Bana bavuri de” der mi?

Bavuri bizim kelimemiz. İçinde bir ses, bir melodi, biraz da memleket hasreti var. Ama başka bir şeyin de hatırasını taşır: Sanayi Holding’in üretim yaptığı, bu küçük ekonominin kendi ihtiyaçları için bir şeyler ürettiği günlerin.

Bavuriyi artık üretmiyoruz. Belki kelimeyi de yavaş yavaş kaybediyoruz.

Peki, üretmiyorsak ne tüketiyoruz? Daha önemlisi, tükettiğimizin parasını nereden buluyoruz?

Bu soruların cevabı, pek az kişinin açıp baktığı bir tabloda saklı: Ödemeler Dengesi. Bir ekonominin dünyayla yaptığı bütün alışverişin muhasebesi.

Merkez Bankası ile İstatistik Kurumu’nun birlikte derlediği rakamlara baktım.

Önce mallara bakalım.

2024'te dünyaya 174 milyon dolarlık mal sattık. Dünyadan 3,5 milyar dolarlık mal aldık. İhracatımız, ithalatımızın yalnızca yüzde 5'ini karşılıyor. Başka bir deyişle, dışarıya sattığımız her 1 dolarlık mala karşılık dışarıdan 20 dolarlık mal alıyoruz.

Aradaki fark 3,3 milyar dolar.

Peki bu parayı nereden buluyoruz?

Birincisi, hizmet satıyoruz.

Turizmden net 1,8 milyar dolar, üniversitelerden net 833 milyon dolar kazanıyoruz. İkisi birlikte mal ticaretindeki açığın yaklaşık yüzde 78'ini karşılıyor.

İkincisi, gayrimenkul satıyoruz.

Yabancıların gayrimenkul alımları 2019'da 36 milyon dolardı. 2023'te 843 milyon dolara, 2024'te 796 milyon dolara ulaştı.

Üçüncüsü, faiz kazanıyoruz.

Merkez Bankası’nın ve bankaların yurt dışındaki varlıklarından elde edilen net faiz geliri 2019'da 205 milyon dolardı. 2024'te 762 milyon dolara çıktı.

Dördüncüsü, transfer alıyoruz.

2024'te devlete yapılan cari transferler, ağırlıklı olarak Türkiye’den, 364 milyon dolardı. Bunlar da cari işlemler hesabındaki döviz girişlerinin bir parçası. Ancak miktarları ve süreklilikleri yalnızca bizim kararlarımıza bağlı değil.

Bütün bunların sonunda 2024'te cari işlemler dengesi 502 milyon dolar fazla veriyor. Üstelik yabancıların gayrimenkul alımları bu fazlaya dahil değil.

Peki, mal üretmek yerine hizmet satarak yaşamak kötü bir şey mi?

Şart değil.

İktisatçı David Ricardo, 1817'de karşılaştırmalı üstünlükler fikrini ortaya koymuştu. İngiltere kumaş, Portekiz şarap üretsin; sonra birbirleriyle ticaret yapsınlar. Her ülke görece daha verimli olduğu işe yoğunlaşırsa, ikisi de kazançlı çıkabilir.

Bizim avantajımız güneşimiz ve denizimiz. Üniversitelerden de önemli gelir elde eden bir sektör yaratılmış durumda. Bu gelirlerle ihtiyacımız olan malları dışarıdan almamızda bir sorun yok. Dünyada hizmet ihracatıyla zenginleşmiş küçük ekonomiler var.

Asıl soru, bu gelirlerin ne kadar sürdürülebilir olduğu.

Önce inşaat sektörü. Yabancıların gayrimenkul alımlarıyla büyüyen bu sektör daha ne kadar genişleyebilir? Para giriyor, istihdam yaratılıyor. Ama artan talep konut ve arsa fiyatlarını da yükseltiyor. Yerel halkın ev sahibi olması giderek zorlaşıyor. Üstelik satılabilecek toprak sınırsız değil.

Üniversiteler önemli bir döviz kaynağı. Ama son dönemdeki sahte diploma soruşturmalarının yarattığı güven sorunu, sektörün geleceğini ne kadar etkileyecek?

Bir de üniversitelerin finansmanı meselesi var. UBP’nin seçim önerilerinden biri, KKTC’li öğrencilerin üniversite harçlarının devlet tarafından karşılanması. Bu öneri, üniversitelerin finansmanında devletin rolünün genişlemesi anlamına geliyor. Böyle bir değişikliğin maliyeti, üniversitelere etkisi ve uzun vadede nasıl finanse edileceği tartışılmalı. Ancak böyle bir tartışma yok.

Daha temel bir soru da var: Üniversitelerin giderek daha fazla devlet desteğine ihtiyaç duyduğu bir modele mi geçiyoruz? Eğer öyleyse, bu bize sektörün ekonomik geleceği hakkında ne söylüyor?

Turizm ve kumar sektörü ise ekonominin belkemiği. Net turizm geliri 2019'da 1 milyar dolarken 2024'te 1,8 milyar dolara yaklaştı. Yeni oteller, yeni kumarhaneler açılıyor. Sektör büyüyor.

Ama otellerin ve kumarhanelerin sahipleri de müşterileri de büyük ölçüde Türkiye’den. Dolayısıyla sektörün geleceği yalnızca bizim vereceğimiz kararlara bağlı değil. Türkiye’deki ekonomik koşullar, düzenlemeler ve tüketici tercihleri gelirlerimizi doğrudan etkiliyor.

Mesele artık bavuri üretip üretmememiz değil.

Mesele, ekonominin geleceğini ne ölçüde kumara bağladığımız.

Bu da başlı başına bir kumar değil mi?