Yapay Zekâ Çağında Üniversiteyi Yeniden Düşünmek: Asıl Mesele Üniversiteleri Değil, İnsanı Dönüştürmektir

Çin'de son yıllarda yaklaşık 12 bin üniversite programının kapatıldığı ve aynı dönemde binlerce yeni teknoloji odaklı programın açıldığı haberi dünya eğitim çevrelerinde geniş yankı uyandırdı. İlk bakışta bu gelişme yalnızca yükseköğretimde yapılan teknik bir düzenleme gibi görünebilir. Oysa gerçekte yaşanan şey, geleceğin insan kaynağına ilişkin büyük bir stratejik yeniden yapılanmadır.

Çin'in Asıl Kaygısı Nedir?

Çin'in temel kaygısı eğitim değildir.

Çin'in temel kaygısı ekonomik rekabettir.

Pekin yönetimi bugün şu soruya cevap aramaktadır:

"2040 ve 2050'nin ekonomisinde hangi insan gücüne ihtiyaç duyacağız?"

Bu nedenle kaynaklarını giderek daha fazla;

• yapay zekâ,
• veri bilimi,
• robotik,
• akıllı üretim sistemleri,
• yarı iletken teknolojileri,
• dijital mühendislik,
• bedenlenmiş zekâ

gibi alanlara yönlendirmektedir (State Council of China, 2017; UNESCO, 2023).

Bu açıdan bakıldığında mesele yapay zekâ değil, insan kaynağı plânlamasıdır.

Çin'in yaptığı şey bölümleri kapatmak değil; geleceğin ekonomisine göre insan yetiştirme sistemini yeniden tasarlamaktır.

Yapay Zekâ Her Şeyi Çözebilir mi?

Ancak burada önemli bir risk ortaya çıkmaktadır.

Yapay zekâ;

• veri analizi yapabilir,
• kod yazabilir,
• tasarım üretebilir,
• milyonlarca belgeyi saniyeler içinde inceleyebilir.

Ancak;

• etik karar veremez,
• tarihsel bilinç oluşturamaz,
• kültür üretemez,
• vicdan geliştiremez,
• insan davranışlarını bütün karmaşıklığıyla açıklayamaz.

Nitekim UNESCO'nun yapay zekâ ve eğitim alanındaki güncel çalışmalarında da vurgulandığı gibi, yapay zekâ sistemleri güçlü karar destek araçları olsalar da insan muhakemesinin, etik değerlendirmenin ve toplumsal sorumluluğun yerini alamazlar (UNESCO, 2023).

Bu nedenle günümüzde dünyanın önde gelen üniversiteleri beşeri bilimleri tamamen ortadan kaldırmak yerine teknoloji ile bütünleştirmeye çalışmaktadır.

Çünkü geleceğin sorunu yalnızca teknoloji üretmek değil, teknolojiyi insanlığın yararına kullanabilmektir.

Dünya Üniversiteleri Nasıl Bir Yol İzliyor?

Bugün birçok seçkin üniversite disiplinlerarası modeller geliştirmektedir.

Massachusetts Institute of Technology (MIT) bünyesinde kurulan Schwarzman College of Computing, bilgisayar bilimlerini etik, sosyal bilimler ve kamu politikalarıyla bütünleştirmeyi amaçlamaktadır (MIT Schwarzman College of Computing, 2024).

Stanford University bünyesindeki Human-Centered Artificial Intelligence (HAI) girişimi, yapay zekâ ile felsefe, etik, psikoloji ve toplumsal etkiler arasındaki ilişkiyi araştırmaktadır (Stanford HAI, 2024).

University of Oxford ise yapay zekâ, hukuk, kamu politikaları ve etik yönetim alanlarını bir araya getiren çalışmalar yürütmektedir (Oxford Internet Institute, 2024).

Dolayısıyla dünyanın önde gelen üniversiteleri "ya teknoloji ya insan" ikilemine değil, teknoloji ve insanın birlikte düşünülmesine yönelmektedir.

Geleceğin üniversitesi daha az disiplinli değil, daha fazla disiplinlerarası olacaktır.

Aslında yapay zekâ çağının temel sorusu, makinelerin ne yapabileceği değil; insanların hangi alanlarda vazgeçilmez kalacağıdır. Bu nedenle geleceğin üniversiteleri yalnızca teknoloji öğretmeyecek, aynı zamanda anlam, etik, kültür ve insan olmanın ne anlama geldiğini de yeniden tartışacaktır.

KKTC ve Türkiye İçin Çıkarılacak Dersler

Bu noktada kendimize şu soruyu sormamız gerekiyor:

Biz hâlâ 20 yıl önceki iş piyasasına göre mi insan yetiştiriyoruz?

Yoksa 2040 ve 2050'nin dünyasına mı hazırlanıyoruz?

Bu soru yalnızca üniversiteler için değil, okul öncesinden başlayarak bütün eğitim sistemi için geçerlidir.

Çünkü geleceğin öğrencisi üniversitede oluşmaz.

Okul öncesinde şekillenmeye başlar.

İlkokulda düşünmeyi öğrenir.

Ortaokulda yetkinliklerini geliştirir.

Lisede yönünü belirler.

Üniversite ise bu uzun yolculuğun önemli duraklarından yalnızca biridir.

Bu nedenle mesele üniversiteleri dönüştürmek değildir.

Asıl mesele insanı dönüştürmektir.

KKTC'nin Gerçekliği Nedir?

Kuzey Kıbrıs'ın eğitim sorunları yalnızca yapay zekâ ile sınırlı değildir.

Bugün sınıflarımızda farklı kültürlerden gelen öğrenciler bulunmaktadır.

Bazı öğrenciler eğitim dilini yeterince bilmeden sisteme dahil olmaktadır.

Akran zorbalığı giderek daha görünür hale gelmektedir.

Devlet okulları ile özel okullar arasındaki imkân farklılıkları büyümektedir.

Tam gün eğitim konusu hâlâ çözülememiştir.

Yaratıcılık, girişimcilik, eleştirel düşünme ve problem çözme becerileri yeterince geliştirilememektedir.

Dolayısıyla bizim dönüşümümüz yalnızca teknolojik değil, aynı zamanda sosyal ve pedagojik bir dönüşüm olmak zorundadır.

Dönüşümün Kalbi: Öğretmen Eğitimi

Bütün eğitim reformlarının merkezinde öğretmen vardır.

OECD'nin ve UNESCO'nun raporları, eğitim sistemlerinin başarısında öğretmen niteliğinin belirleyici olduğunu göstermektedir (OECD, 2023; UNESCO, 2023).

Bu nedenle öğretmen yetiştirme sistemleri güçlendirilmelidir.

Öğretmenlik birkaç haftalık pedagojik kurslarla edinilebilecek bir yeterlik değildir.

Öğretmenlik;

• alan bilgisi,
• çocuk gelişimi,
• öğrenme psikolojisi,
• sınıf yönetimi,
• ölçme ve değerlendirme,
• eğitim teknolojileri,
• farklı kültürlerle çalışma becerisi

gerektiren profesyonel bir uzmanlık alanıdır.

Günü kurtarmak için öğretmen yetiştirilmez.

Öğretmen, geleceği kurmak için yetiştirilir.

Yeni Nesil Programlar Nasıl Olabilir?

Gelecekte bölümler ortadan kalkmayacak; dönüşecektir.

Örneğin:

• Matematik Öğretmenliği + Yapay Zekâ Destekli Öğretim
• Sınıf Öğretmenliği + Öğrenme Analitiği
• Psikoloji + İnsan-Yapay Zekâ Etkileşimi
• Tarih + Dijital Arşivleme ve Dijital Beşeri Bilimler
• Güzel Sanatlar + Üretken Yapay Zekâ Tasarımı
• Turizm + Akıllı Turizm Sistemleri
• Tarım + Hassas Tarım Teknolojileri
• Rehberlik + Yapay Zekâ Destekli Kariyer Danışmanlığı
• Hukuk + Dijital Haklar ve Yapay Zekâ Hukuku
• Kamu Yönetimi + Veri Temelli Kamu Politikaları

gibi hibrit programlar geleceğin eğitim modelleri arasında yer alabilir.

Akdeniz'in Bilgi Adası Olmak

KKTC'nin hedefi başka ülkelerin kopyası olmak değildir.

Ne ikinci bir Silikon Vadisi olabiliriz ne de Çin'in modelini olduğu gibi uygulayabiliriz.

Ancak eğitim teknolojileri, dijital öğretmen eğitimi, kültürel miras teknolojileri, akıllı turizm, wellness, Akdeniz tarım teknolojileri ve yapay zekâ destekli eğitim çözümleri alanlarında bölgesel bir merkez olabiliriz.

Bunun yolu ise okul öncesinden üniversiteye kadar uzanan bütüncül bir eğitim vizyonundan geçmektedir.

Çünkü geleceğin rekabeti teknoloji yarışı değil, insan yetiştirme yarışıdır.

Ve yapay zekâ çağında en büyük başarı, teknoloji üretmekten önce insan kalabilmeyi başarabilmektir.

Kaynakça

European Commission. (2023). Digital Education Action Plan 2021–2027.

OECD. (2023). OECD Skills Outlook 2023: Skills for a Resilient Green and Digital Transition.

Oxford Internet Institute. (2024). Artificial Intelligence, Governance and Public Policy Research. University of Oxford. https://www.oii.ox.ac.uk

State Council of the People's Republic of China. (2017). New Generation Artificial Intelligence Development Plan.

The White House. (2022). CHIPS and Science Act of 2022.

UNESCO. (2023). Guidance for Generative AI in Education and Research.

World Economic Forum. (2023). The Future of Jobs Report 2023.

MIT Schwarzman College of Computing. (2024). Institutional Reports and Strategic Framework.

MIT Schwarzman College of Computing. (2024). Mission and strategic initiatives. Massachusetts Institute of Technology. https://computing.mit.edu

Stanford Human-Centered Artificial Intelligence (HAI). (2024). Human-Centered AI Research and Policy Initiatives. Stanford University. https://hai.stanford.edu

Stanford Human-Centered Artificial Intelligence (HAI). (2024). Research and Policy Initiatives.

University of Oxford. (2024). AI, Ethics, Law and Public Policy Program Reports.